تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ الْکِتابِ وَ النَّبِيِّينَ وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ السَّائِلِينَ وَ فِي الرِّقابِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّکاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَ الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِينَ الْبَأْسِ أُولئِکَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (177)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 322
شأن نزول: يهود در نماز توجه به مغرب و نصارى به مشرق مى‌نمودند، چون حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مأمور شد در نماز توجه به کعبه نمايد و به اين حکم توجه به بيت المقدس منسوخ شد، هر قومى گفتند: قبله ما بهتر است و گفتگو ما بين زياد شد؛ آيه شريفه نازل شد:
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ: نيست کار پسنديده و نيک اينکه بگردانيد روى خود را و توجه کنيد، قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ: به طرف مشرق مانند نصارى و به طرف مغرب مانند يهود، زيرا آن منسوخ باشد. يا خطاب عام و شامل اهل کتاب و اهل اسلام است، يعنى نيکوئى مقصور نيست به امر قبله، وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ: و لکن نيکوئى که سزاوار است به آن اهتمام نمائيد، نيکوئى آن کس است که ايمان آورد به آنچه ذکر مى‌شود.
بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ:
اول- ايمان به خدا.
دوم- ايمان به روز قيامت و متعلقات آن از حساب و صراط و ميزان و ثواب و عقاب. اين تعريض است به يهود و نصارى که عزيز عليه السلام و عيسى عليه السّلام را در الوهيت شريک قرار دادند و دخول بهشت را اختصاص به خود دادند.
وَ الْمَلائِکَةِ وَ الْکِتابِ وَ النَّبِيِّينَ:
سوم- ايمان به تمام ملائکه.
چهارم- ايمان به کتابهاى منزله آسمانى از تورات و انجيل و زبور و قرآن.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 323
پنجم- و ايمان به تمام پيغمبرانى که از جانب خدا مبعوث شده‌اند که اول آنها حضرت آدم عليه السّلام و آخر آنها پيغمبر خاتم حضرت محمد بن عبد اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و بعد از او پيغمبرى مبعوث نشده و نخواهد شد تا روز قيامت.
وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ:
ششم- و از نيکوکارى آنست که بدهد مال را با دوست داشتن آن، يعنى با آنکه مال را دوست مى‌دارند براى رضاى الهى بدهند، چنانچه از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پرسيدند افضل صدقه کدام است فرمود: ان تؤتيه و انت صحيح و شحيح تأمّل العيش و تخشى الفقر و لم تمهل حتّى اذا بلغت الحلقوم. «1» افضل صدقه آنست که بدهى آن را به مستحق در حال تندرستى و حريص بودن و اميدوار باشى به زندگانى خود و بترسى از فقر و نگذارى آن را تا وقت رسيدن روح به حنجره.
ذَوِي الْقُرْبى: بدهد مال را به خويشان خود که فرمود صدقه بر خويشان، هم صدقه و هم صله باشد. عبد اللّه مسعود مالى داشت به خويشان خود صرف نمود، حضرت فرمود: براى تو دو اجر است: اجر صدقه و اجر خويشى. و نزد بعضى مراد از ذوى القربى ذرارى رسولند، چنانچه از صادقين عليهما السلام مروى است.
وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينَ: و يتيمان را که به حد بلوغ نرسيده‌اند و بيچارگان را که از قوت ساليانه خود عاجزند.
اما يتيم، فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: هر که يتيمى را با خود برگيرد به طعام دادن و آب تا از آن مستغنى شود، خدا بهشت را بر او لازم گرداند.
اما مسکين، در حديث صحيح وارد شده که حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دعا مى‌نمود: اللّهمّ احينى مسکينا و امتنى مسکينا
«1» المحجة البيضاء جلد دوّم، صفحه 108 (با اندکى تفاوت)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 324
و احشرنى فى زمرة المساکين «1» خدايا مرا زنده بدار به حالت مسکينى و بميران به حالت مسکين، و محشور فرما در زمره مساکين. يکى از زوجات حضرت گفت: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم چرا اين نوع دعا مى‌کنى؟ فرمود: به جهت آنکه ايشان پيش از توانگران به چهل سال به بهشت روند، بعد فرمود: زنهار مسکين را زجر نکنى، و اگر چيزى خواهد ردش نکنى، اگرچه به نصف خرما باشد. و با مساکين دوستى کن و به انواع صله و تصديق ايشان را رعايت کن تا حق تعالى تو را به رحمت خود نزديک گرداند.
وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ السَّائِلِينَ: و ديگر عطا کند رهگذران را که در راه مانده و هيچ در دست ندارند. و همچنين سؤال کنندگان که فقر آنها را ملجأ ساخته به سؤال.
اما ابن السبيل، مروى است که هر که غريبى را بنوازد، خداوند مهمّات دنيا و آخرت او را روا سازد و در قبر و نزد حساب و صراط و ميزان غريب نباشد و از هولهاى آن او را ايمن گرداند.
اما سائلان، مروى است که روزى سائلى سؤال نمود. حضرت حسين بن على عليهما السلام فرمود: هيچ مى‌دانيد چه مى‌گويد؟ گفتند:
نه. فرمود: گويد من رسول ميزان شمايم، اگر چيزى به من دهيد بگيرم و آنجا برم و کفه ميزان شما را سنگين گردانم، و الّا تهى دست آنجا روم.
وَ فِي الرِّقابِ: و عطا کند در تخليص غلامان از غلامى و معاونت آنان در آزاد شدن. عبد اللّه بن سهل روايت نموده از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: هر که عبد مکاتبى را يارى کند هر قدرى از مال تا خود را از بندگى برهاند. در ظل حمايت او سبحانه باشد روزى که هيچ سايه نباشد.
وَ أَقامَ الصَّلاةَ: هفتم- و از نيکوکارى آنکه بپاى دارد نماز را به شرايط و ارکان. حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: امتّحنوا شيعتنا عند
«1» بحار الانوار، جلد 72، صفحه 46، حديث 57.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 325
مواقيت الصّلوة کيف محافظتهم عليها: «1» يعنى امتحان کنيد شيعيان ما را نزد اوقات نماز چگونه است نگاهدارى ايشان نسبت به اوقات نماز.
وَ آتَى الزَّکاةَ: هشتم- و بدهد زکات را يعنى زکات واجبه را. مراد از اول بيان مصارف زکات باشد، و دوم اداى آن و ترغيب مکلّفان بر آن. فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من منع قيراطا من الزّکوة فليمت ان شاء يهوديّا و ان شاء نصرانيّا: «2» يعنى هر که منع کند قيراطى از زکات را، پس هر آينه بميرد اگر خواهد يهودى و اگر خواهد نصرانى. اشاره است به آنکه خارج از ملت اسلام است.
وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ: نهم- و صاحبان برّ و وفا کنندگان به عهد خود هستند، إِذا عاهَدُوا: هر گاه عهد نمايند و اين عهد يا با خلق است يا با خالق. حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: لا دين لمن لا عهد له: «3» يعنى دين تامّ نيست براى کسى که او را وفاى به عهد نباشد.
وَ الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ: دهم- و صبر کنندگان در فقر و فاقه و در رنج و سختى. زهرى گويد بأساء در اموال، و ضراء در نفس باشد مانند مرض. وَ حِينَ الْبَأْسِ: و صابرين هنگام کارزار يعنى جهاد.
حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: انّ العبد ليکون له عند اللّه الدّرجة لا يبلغها بعمله فيبتليه اللّه فى جسده او يصاب فى ولده فان هو صبر بلغه اللّه ايّاها.
يعنى: بدرستى که بنده هر آينه باشد براى او نزد خدا درجه‌اى که نمى‌رسد آن درجه را به عملش، پس مبتلا سازد او را در جسدش يا اصابه نمايد به مالش يا اصابه کند در اولادش، پس اگر او صبر کند مى‌رساند او را خداوند به آن درجه.
أُولئِکَ الَّذِينَ صَدَقُوا: آن جماعت موصوفه به صفات ده‌گانه،
«1» جامع احاديث الشيعه، جلد 4، صفحه 58 حديث 44.
«2» فروع کافى، کتاب الزکاة، جلد 3، صفحه 505، حديث 14 (از امام صادق)
«3» جامع احاديث الشيعه، جلد 4، صفحه 47، حديث 127.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 326
کسانيند که راست گفتند در قول و عمل و پيروى دين حق و طلب نيکو کارى. وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ: و آن گروه ايشانند پرهيزکاران از کفر و شرک و ساير معاصى.
تبصره: آيه شريفه جامع جميع کمالات انسانيه و دال است بر ملکات نفسانيه صريحا يا ضمنا، چه کمالات و ملکات حسنه با وجود بسيارى آنها، شعب آن منحصر است در سه چيز: 1- صحت اعتقادات که قسمت اول آيه بيان فرموده. 2- حسن مباشرت که وسط آيه به آن اشاره فرموده.
3- تهذيب نفس که آخر آيه آن را عنوان فرموده؛ و لذا کسى را که مستجمع اين صفات باشد، وصف فرموده به صدق نظر به ايمان و اعتقاد او، و به تقوى نظر به معاشرت او با خلق و معامله او با حق. و به سوى اين اشاره فرموده حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که: من عمل بهذه الاية فقد استکمل الايمان: «1» هر که عمل نمايد به اين آيه شريفه، پس بتحقيق ايمان کامل را دارا گرديده. اماميّه فرموده‌اند مراد به اين آيه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام است، زيرا آن سرور جامع اين صفات محققا بود.