تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَيْکُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثى بِالْأُنْثى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْ‌ءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِکَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِکَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (178)
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 215.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 327
شأن نزول: قبل از اسلام ميان دو قبيله حرب واقع شدى، آن قبيله که عالى نسب بودند نسبت به ديگرى به عوض، بنده آزادى را قصاص نمودى، و بدل زن مردى و مقابل يکى دو نفر را کشتى؛ بعد از هجرت خدمت حضرت عرضه داشتند، آيه شريفه نازل شد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد، کُتِبَ عَلَيْکُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى: واجب شده بر شما مماثلت و مساوات در کشتگان نه تعدّى و ستم در کشتن وقتى که قتل عمدى بود به اين وجه، الْحُرُّ بِالْحُرِّ: آزادى به آزادى، وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ: و بنده‌اى به بنده‌اى، وَ الْأُنْثى بِالْأُنْثى: و زنى به زنى قصاص شود. تفصيل و شروط و احکام قصاص در کتب فقهاء رضوان اللّه عليهم مذکور است.
فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْ‌ءٌ: پس هر که عفو کرده شود براى او از قصاص برادر دينى او که مقتول است چيزى از عفو، يعنى اگر ولىّ مقتول از قصاص قاتل درگذرد و راضى به ديه شود، فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ: پس بر قاتل است بعد از عفو به متابعت نمودن به نيکوئى و آن دادن ديه است به طوع و رغبت. وَ أَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ: و ادا کردن و رسانيدن ديه به ولىّ مقتول به نيکوئى، يعنى بزودى نه به مماطله و بدخوئى. يا ولىّ اتباع معروف نمايد.
يعنى سختگيرى نکند بر قاتل در طلب ديه، و او را مهلت دهد اگر معسر باشد.
ذلِکَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ: اين حکم مذکور که عفو از قصاص و طلب ديه باشد، تخفيفى است از جانب پروردگار شما و رحمت و بخشايشى است از او در تسهيل امر و تحصيل نفع، زيرا بر اهل تورات قصاص لازم بود و عفو کردن و ديه گرفتن حرام، و بر اهل انجيل عفو مقرر و ديه و قصاص حرام بوده؛ حق تعالى امت مرحومه را مخيّر ساخته ميان قصاص و عفو و ديه به جهت آسانى امر بر آنها و تقدير حکم بر حسب مراتب ايشان.
فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِکَ: پس هر که تجاوز کند بعد از آن، يعنى بعد از عفو و ديه قاتل را بکشد؛ چنانچه از حضرت صادق عليه السّلام مروى است
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 328
در جاهليت ولىّ مقتول قاتل را ايمن مى‌گردانيد به گرفتن ديه، بعد بر او ظفر يافته او را مى‌کشت. حق تعالى منع و تهديد فرمود که: فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ: «1» پس براى او است در آخرت عذابى دردناک يا عذاب دنيا که او را بکشند به جهت جنايت او، زيرا حق او که طلب خون باشد به عفو يا ديه ساقط شده بود. يا هر که بعد از اين حکم تعدّى نمايد و به طريقه جاهليت رفتار کند، براى او عذابى است دردناک. «2»