تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ الْکِتابِ وَ النَّبِيِّينَ وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ السَّائِلِينَ وَ فِي الرِّقابِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّکاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَ الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِينَ الْبَأْسِ أُولئِکَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (177)
ترجمه
نيست کار نيک که بگردانيد رويهاى خودتان را به سوى مشرق و مغرب ولى نيک کسى است که گرويد بخدا و روز بازپسين و فرشتگان و کتاب و پيغمبران و داد مال را با دوستيش بصاحبان قرابت و يتيمان و درماندگان و محتاجان در راه و اهل سؤال و در آزادى بندگان و برپا داشت نماز را و داد زکوة را و وفا کنندگان به
جلد 1 صفحه 216
پيمانشان چون پيمان بندند و شکيبايان در سختى و رنجورى و هنگام کارزار آن گروه آنانند که راست گفتند و آنگروه ايشانند پرهيزکاران..
تفسير
از حضرت سجاد (ع) روايت شده است که يهود گفتند ما بجانب قبله خودمان نماز بسيار خوانديم و در ميان ما کسانى بودند که شب را بنماز گذاردن احيا داشتند و اين قبله حضرت موسى (ع) است و نصارى هم همين مقال را داشتند و گفتند اين قبله حضرت عيسى (ع) است که ما مأمور بتوجه بآن شده‌ايم و هر دو فرقه در اين اظهار متفق شدند که آيا سزاوار است خداوند اين همه اعمال ما را باطل نمايد براى آنکه ما متابعت محمد را ننموديم در خواهشهاى او براى خود و برادرش على (ع) پس خداوند اين آيه را نازل فرمود که مفادش آنستکه بگو اى محمد که نيست کار خوب و طاعت که موجب نيل شما بدرجات جنان و استحقاق رضوان و غفران شود آنکه رو کنيد در نماز بجانب مشرق اى گروه نصارى و بجانب مغرب اى فرقه يهود با آنکه شما مخالفت امر الهى را مينمائيد و با ولى خدا عناد ميورزيد ولى خوب کسى است که ايمان آورد بخدا و روز جزا و ملائکه و کتاب و پيغمبرها و نيز نيک کسى است که با آنکه نهايت حاجت و ميل را بجمع‌آورى مال دارد براى آنکه صحيح و سالم و داراى شهوت و خائف از فقر و شايق بادامه حيات است عطا نمايد اموال خود را باهل استحقاق از مؤمنين و مؤمنات اگر از اقارب پيغمبر (ص) باشند بعنوان هديه و احسان نه صدقه زيرا ايشان را خداوند اجل شانا قرار داده است از قبول صدقه و اگر اقارب خودش باشند بعنوان صدقه و صله و نيز عطا نمايد مال خود را بيتيمان از بنى هاشم که فقير باشند بعنوان احسان نه صدقه و بيتيمان از غير آنسلسله جليله بعنوان صدقه و بدرماندگان از مردم که بفقر و مسکنت دچار شده‌اند و بکسانى که از وطن دور شده‌اند و در راه نفقه آنها تمام شده و از سفر بازمانده‌اند و دسترس بمال خود ندارند با آنکه دارا هستند و بکسانيکه سائل بکف هستند و صرف نمايد مال خود را در خلاصى رقاب بندگانى که باموالى خود قرار داد نموده‌اند که قيمت خود را کسب نموده بپردازند و آزاد شوند و نيز خوب کسى است که نماز را با آداب و شرائط آن بر پا ميدارد و زکوة واجبه را ببرادران دينى از اهل ايمان ميرساند و نيز خوب کسانى هستند که بعهد خودشان با خدا و خلق وفا مينمايند و مدح سزاوار کسى است که صابر باشد در محاربه با دشمنان و هيچ دشمنى براى انسان بالاتر از شيطان
جلد 1 صفحه 217
نيست و دافع و رافع ايندشمن و عساکر آن صلوات بر محمد و آل اطهار او است و صابر باشد در هنگام فقر و شدت و هيچ فقرى براى مؤمن اشد از آن نيست که دست خود را دراز نمايد در پيش دشمنان آل رسول (ص) و در صورت الجاء بايد صبر نمايد بر اين امر ناگوار و آنچه در اينحال از آنها دريافت مينمايد بايد غنيمت بدارد براى صرف در لعن آنها و تجديد ذکر ولايت ائمه اطهار و صابر باشد در هنگام شدت قتال که در آنوقت يگانه چاره آنستکه ذکر خدا نمايد و صلوات بفرستد بر پيغمبر خدا و على ولى او و دوست بدارد بقلب و زبان خود دوستان خدا را و دشمن بدارد بقلب و زبان دشمنان خدا را اينها کسانى هستند که راست گفتند در ايمان خودشان و اعمالشان مصدق اقوالشان است و اين گروه پرهيزکارانند از آنچه مأمور شدند به پرهيز- کارى از آن و بعضى گفته‌اند مراد از لکن البر در آيه شريفه آنستکه خوبى‌ئيکه سزاوار است اهتمام بآن شود خوبى کسى است که داراى اين اوصاف باشد و بنظر حقير حاجت باين تقدير نيست چون اطلاق برّ بر مؤمن باعتبار عقايد و اعمال خوب ميشود و اين قبيل استعمالات در عرب و عجم شايع است و نيز گفته شده است که اين آيه شريفه جامع تمام کمالات انسانيه است صريحا يا ضمنا زيرا کمالات انسان با آنکه زياد و مختلف است ولى بطريق اجمال منحصر در سه قسمت است صحت اعتقاد و حسن معاشرت و تهذيب نفس و در اين آيه شريفه از قول خداوند من آمن تا و النبيين اشاره بقسم اول است و از آنجا تا و فى الرقاب اشاره بقسم دوم و از آنجا تا آخر آيه اشاره بقسم سوم است و باين سبب کسيکه داراى اين اوصاف باشد در کلام الهى موصوف بصدق شده است نظر بايمان و اعتقادش و موصوف بتقوى شده است نظر بمعاشرتش با خلق و معامله‌اش با حق و باين ملاحظه پيغمبر (ص) فرموده است کسيکه باين آيه عمل نمايد ايمانش کامل است و لکن در آيه شريفه بتخفيف و برّ برفع نيز قرائت شده است و از زهرى نقل شده که بأساء در اموال است مانند فقر و ضراء در نفوس است مانند مرض و از مجموع آياتيکه تاکنون در باب قبله بيان شد مستفاد ميشود که امر قبله مبنى بر توسعه و تسهيل است و آنچه عمده و مقصود است ثبات در عقايد و خلوص در اعمال و صفاء در نيات و وفاء بعهود و صبر در محنت و بلاء و گذشتن از جان و مال در راه خدا و صدق گفتار و صلاح کردار و توجه بپروردگار است.
جلد 1 صفحه 218
روى در قبله يک روئى کن
خلق بگذار و خداجوئى کن
رزقنا اللّه تعالى انشاء اللّه.