تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَيْکُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثى بِالْأُنْثى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْ‌ءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِکَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِکَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (178)
ترجمه
اى آنکسانيکه ايمان آورديد نوشته شد بر شما قصاص کردن در کشته‌ها آزاد به آزاد و بنده به بنده وزن بزن پس هر کس عفو شد براى او از برادرش چيزى پس پيروى نمايد بخوبى و ادا کند به او به نيکى..
تفسير
عياشى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که اين حکم اختصاص باهل ايمان ندارد بلکه شامل حال تمام مسلمانان است و گفته شده است يعنى واجب است مماثلت و مساوات در باب کشتگان و آنکه سلوک نمايند اولياء مقتول با قاتل همان سلوکى را که قاتل با مقتول نموده است و تعدى و تجاوز از حدود ننمايند و در تهذيب از امام صادق (ع) نقل نموده که آزاد در مقابل بنده کشته نميشود ولى بشدت زده ميشود و بايد ادا نمايد ديه بنده را و مرد در قصاص زن بقتل نميرسد مگر آنکه داده شود بکسان آنمرد نصف ديه او و عياشى هم اين معنى را نقل نموده است و گفته‌اند ما بين دو قبيله از عرب خونريزى روى داده بود و يکى از آندو قبيله بر ديگرى تفوق داشتند و قسم ياد نمودند که بکشند در مقابل بنده آزاد را و در مقابل زن مرد را و در قصاص يکمرد دو مرد را پس چون شوکت اسلام ظاهر گرديد و اين واقعه بسمع مبارک حضرت رسول (ص) رسيد و دادخواهى نمودند اين آيه نازل شد و آنحضرت امر الهى را اعلام فرمود پس آن جنايت کارى که مورد عفو شد از ولى خون که از آن ببرادر تعبير شده است براى تحبيب و ترغيب بعفو و بمناسبت برادرى دينى بچيزى از عفو که قصاص باشد نه ديه بايد عفو کننده از آن که ولى دم است بميزان معروف از حکم خداوند مطالبه ديه نمايد نه زيادتر و بايد بعنف و بدون رضايت نگيرد جنايت کار هم بايد شکرگزارى از اين عفو نموده تمام ديه را بدون مماطله و مماکسه بخوبى و خوشى و امتنان بپردازد و در کافى و عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که سزاوار است از براى کسيکه صاحب حق است چون مصالحه نمود بديه آنکه سخت‌گيرى نکند و بزحمت نيفکند برادر دينى خود را و کسيکه حق بر ذمه او است نبايد مماطله کند در صورتى که قدرت بر اداء دارد بلکه بايد
جلد 1 صفحه 219
بخوبى و نيکى ادا نمايد و در اين مقام چند نکته بنظر حقير رسيده است يکى آنکه اين آيه در مقام بيان اصل حکم قصاص نيست بلکه در مقام بيان کيفيت آنست چنانچه نقل شد که مراد آنستکه در اين باب طريق مماثلت و مساوات پيموده شود و البته اين در جائى است که اصل قصاص ثابت باشد لذا قتل خطا و شبه عمد را شامل نميشود ديگر آنکه اگر اولياء مقتول متعدد باشند و يکى از آنها عفو کند حکم قصاص رفع ميشود و اين معنى از لفظ شى‌ء در آيه شريفه استفاده ميشود که نکره است سه ديگر آنکه رضايت قاتل هم در اداء ديه شرط است پس اگر قاتل بگويد من راضيم بقصاص و ديه نميدهم نميتواند ولى دم بگويد ديه ميخواهم و اين معنى از لفظ عفو در آيه شريفه استفاده ميشود که بايد بر نفع قاتل باشد چنانچه از تفسير امام (ع) که فرمود بعنف نگيرد و فرمايش حضرت صادق که حکم را معلق بمصالحه نمود هم ميتوان فهميد و پس از عفو اگر قاتل معسر باشد بايد ولى مقتول باو مهلت بدهد و اين نکته از فاتباع بالمعروف در آيه شريفه ممکن است استفاده شود و در تفسير اشاره و در روايت تصريح بآن شده بود در صورتى که اتباع معروف وظيفه ولى دم باشد ولى ظاهر آيه شريفه آنستکه اتباع معروف و اداء باحسان هر دو بيان وظيفه قاتل است نهايت اول اشاره بآنستکه بايد در اداء بميزان معروف کوتاهى نکند و دوم اشاره بآنکه بايد علاوه بر آن ممنون و متشکر هم باشد و البته آنچه از معادن وحى و تنزيل رسيده است انسب و الطف و اتقن است و اللّه اعلم.