تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ کَما غَوَيْنا تَبَرَّأْنا إِلَيْکَ ما کانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ (63)
«1» تفسير کشاف زمخشرى (چاپ مصر 1354 هجرى) ج 3، ص 175.
جلد 10 - صفحه 167
قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ: گويند آنانکه واجب شده باشد بر ايشان کلام خدا، يعنى کلمه عذابى که از آيات وعيد است يا کلمه «لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ»* به ثبوت مقتضاى آن و حصول مؤدّى آن، و آنها رؤساى اهل ضلالت يا شياطين هستند که گويند: رَبَّنا: اى پروردگار ما، هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا: اين گروه يعنى ضعفا و اتباع ما آنانند که گمراه کرديم ايشان را، أَغْوَيْناهُمْ کَما غَوَيْنا:
گمراه ساختيم ايشان را پس گمراه شدند به اختيار خود گمراه شدنى، همچنانکه گمراه بوديم ما. و ادله عقليه و نصايح رسل و کتب منزله را که مشحون بود به وعد و وعيد و مواعظ و زواجر که مانع ايشان بود از کفر و داعى آنها به ايمان، تمام را صرف نظر نمودند و به مجرد وسوسه‌اى و خواندن ما آنها را به کفر و ضلالت، پيرو ما شدند به سوء اختيار خود بدون اکراه و اجبارى، مانند ما که کافر و گمراه شديم. و اين نظير آيه شريفه است که خداوند حکايت فرمايد از شيطان در مقابل اعتراض گمراهان که «إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ ما کانَ لِي عَلَيْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ ...» «1».
تَبَرَّأْنا إِلَيْکَ: اکنون بيزارى جوئيم بسوى تو از ايشان و از آنچه آنها اختيار کردند بر وفق هواى خود از کفر و طغيان. ما کانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ: نبودند ايشان به حسب واقع که ما را پرستنده باشند، بلکه پرستش اهواء فاسده و آراء باطله خود مى‌کردند، چه بر حسب شهوات و متمنيات نفسانى خود تبعيت ما اختيار کرده بودند نه به اکراه و اجبار؛ ما ايشان را وادار نکرديم و ما را بر طريق حجت و استحقاق پرستش نمى‌کردند. نزد بعضى اين سخن رؤساى کفر است که گفتند پيروان ما به حقيقت پرستش ما نمى‌کردند، بلکه شياطين عبادت ما را در نظر ايشان
«1» سوره ابراهيم 14، آيه 22.
جلد 10 - صفحه 168
مزين و آراسته گردانيدند و بدين جهت ما را پرستش کردند، اکنون بيزار شديم از پرستش آنها ما را.