اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ هُوَ اللّه‌ُ لا إِله‌َ إِلاّ هُوَ لَه‌ُ الحَمدُ فِي الأُولي وَ الآخِرَةِ وَ لَه‌ُ الحُکم‌ُ وَ إِلَيه‌ِ تُرجَعُون‌َ (70)
و آن پروردگار اللّه که نيست الهي مگر او و اختصاص باو دارد حمد، هم در اينکه عالم دنيا و هم در آخرت و اختصاص باو دارد حکم بين عباد و بسوي او برميگرديد.
اينکه آيه شريفه مشتمل بر چند جمله است:
جمله اولي: در مقام توحيد است که مفاد (وَ هُوَ اللّه‌ُ لا إِله‌َ إِلّا هُوَ) است کلمه توحيد و گفتيم اينکه کلمه سه دلالت دارد مطابقي، التزامي و اقتضايي اما مطابقي توحيد عبادتيست که الوهيت و استحقاق عبوديت مختص بذات اقدس او است و در حديث سلسلة الذهب دارد
«کلمة لا اله الا اللّه حصني و من قالها دخل في حصني و من دخل حصني امن من عذابي»
در مقابل مشرکين عبده اصنام و شمس و قمر و کواکب و آتش و گاو و گوساله و درخت و جن و ملک و انس و غير اينها و اما التزامي ساير مراتب توحيد، توحيد ذاتي، صفاتي، افعالي، نظري زيرا اگر در ذات يا صفات يا افعال يا نظر غير او بود او هم سزاوار عبوديت بود و اما اقتضايي پس از مراتب توحيد مقتضيست ارسال رسل و جعل احکام و انزال کتب و دار جزاء و نصب خليفه و ساير عقايد دينيه و لذا در همان حديث حضرت رضا ميفرمايد:
«بشرطها و انا
جلد 14 - صفحه 269
من شروطها».
جمله ثانيه: اختصاص حمد است بذات مقدس او که مفاد لَه‌ُ الحَمدُ فِي الأُولي وَ الآخِرَةِ است و در سوره مبارکه حمد معناي حمد و فرق بين او و مدح و شکر مفصلا بيان شده وجه اختصاص حمد بذات اقدس او اينکه سر تا سر ممکنات حتي مخلوقات وجود مقدس محمّد و آل (ص)، محتاج صرف و هر کمالي داشته باشند افاضه او است چه در اعطاء و چه در ابقاء از خود چيزي ندارند‌أن‌‌به يا أَيُّهَا النّاس‌ُ أَنتُم‌ُ الفُقَراءُ إِلَي اللّه‌ِ وَ اللّه‌ُ هُوَ الغَنِي‌ُّ الحَمِيدُ (فاطر آيه 15) وَ اللّه‌ُ الغَنِي‌ُّ وَ أَنتُم‌ُ الفُقَراءُ (محمّد آيه 38) کل نعمک ابتداء وَ إِن تَعُدُّوا نِعمَت‌َ اللّه‌ِ لا تُحصُوها (ابراهيم آيه 34 نحل آيه 18) چه نعم دنيويه و چه اخرويه ..
جمله ثالثه: اختصاص حکم است باو که مفاد وَ لَه‌ُ الحُکم‌ُ است که در دنيا و در آخرت بايد حکم بتعيين و نصب الهي باشد اما در دنيا خطاب رسيد بداود يا داوُدُ إِنّا جَعَلناک‌َ خَلِيفَةً فِي الأَرض‌ِ فَاحکُم بَين‌َ النّاس‌ِ بِالحَق‌ِّ (ص آيه 26) و در حق پيغمبر ميفرمايد: فَإِن جاؤُک‌َ فَاحکُم بَينَهُم- الي قوله- وَ إِن حَکَمت‌َ فَاحکُم بَينَهُم بِالقِسطِ (مائده آيه 42) و غير اينها که حاکم بايد نبي و امام و منصوب از جانب آنها باشد و در غيبت منحصر است بمجتهد جامع الشرائط و حکم غير آنها حکم طاغوت است بنص آيات و اخبار و اما در قيامت خداوند اينکه مقام را بامير المؤمنين عنايت ميفرمايد چنانچه در زيارتش ميخواني
«السلام علي صالح المؤمنين و وارث علم النبيين و الحاکم في يوم الدين»
و از القابش «قسيم الجنة و النار» است که خودش فرمود
«لي وقفة علي جسر جهنم»
خلق اولين و آخرين را ميآورند نزد من کساني که داراي ولايت باشند آنها را نجات ميدهم و غير آنها سهم جهنم هستند.
جمله رابعه: وَ إِلَيه‌ِ تُرجَعُون‌َ که بازگشت خلق اولين و آخرين جن و انس بسوي او، است که مي‌گويي «إِنّا لِلّه‌ِ وَ إِنّا إِلَيه‌ِ راجِعُون‌َ».