تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ «22»
وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ: و نيستيد شما اى منکران بعث، عاجز کنندگان مر پروردگار را از عذاب نمودن شما را، فِي الْأَرْضِ: در زمين، يعنى اگر خواهيد که از حکم الهى و عقاب پادشاهى فرار کنيد و در زمين متوارى شويد، هر آينه نتوانيد، زيرا به هر جا رويد از ملک و ملک الهى خارج نخواهيد شد، وَ لا فِي السَّماءِ:
و نه در آسمان، يعنى اگر به حسب فرض در آسمان هم باشيد عاجز کننده او نيستيد. مراد آنست که از حکم و قضاى الهى نتوانيد گريخت، خواه آنکه در زمين وسيع باشيد يا در آسمان که اوسع و ابسط از آنست. وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ: و
«1» منهج الصادقين، ج 7، ص 151- 150 به نقل از کشف الاسرار.
جلد 10 - صفحه 219
نيست براى شما به غير از خداى متعال، مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ: هيچ دولتى که نگاهدارد شما را از بلائى که از زمين حادث شود يا از آسمان نازل گردد، و نه يارى که دفع آن نمايد از شما؛ پس مغرور نشويد که دافعى براى عذاب شما باشد.
تبصره: در آيه شريفه لطايفى است:
1- آنکه عاجز کردن عذاب کننده از تعذيب، يا به فرار از او باشد و يا به ثبات و مقاومت با او به جهت دفع؛ و حق تعالى نفى فرموده هر دو قسم را به اينکه نيستيد شما عاجز کننده خدا در زمين و نه در آسمان: اما به فرار نتوانيد، زيرا اگر صعود کنيد به محل سماک در آسمان يا هبوط در زمين به مکان سمک در آب، خارج نشويد از قبضه قدرت الهى. و اما به ثبات و استقامت براى دفع هم نتوانيد، زيرا اعجاز يا اينکه مى‌باشد به استناد به رکن شديدى که شفاعت کند و معذب هم نتواند مخالفت کند او را، پس عاجز شود يا به نصرت ناصرى که قائم مقام او شود به جهت دفع و جلوگيرى عذاب؛ و هر دو اين زمينه محال است، زيرا براى شما غير از خدا وليّى نيست که شفاعت کند و ناصرى نيست که دفع نمايد، پس عاجز کننده خدا نيستيد نه به فرار و نه به ثبات.
2- آنکه فرموده و نيستيد شما عاجز کننده، و نفرموده شما عاجز نمى‌کنيد به صيغه فعل؛ و اين به جهت آنست که نفى فعل لابد است بر نفى صلاحيت، زيرا هرگاه گفته شود فلانى خياطى نمى‌کند، دلالت دارد بر اثبات خياطت براى او، لکن نفى فعل از او در زمانى به جهت مصلحتى باشد به خلاف آنکه بگويد فلانى خياط نيست که نفى قدرت فعل مذکور از او نموده است.
3- مقدم داشته زمين را بر آسمان و ولى را بر نصير، به جهت آنکه فرارى که ممکن است از آنها واقع شود در زمين است، پس اگر فرض قدرتى شود غير از آن، هر آينه صعود به آسمان است، و اما دفع يا به شفاعت ولىّ باشد و فوق آن نصرت ناصرى خواهد بود.