تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ ارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ وَ لا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (36) فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (37) وَ عاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَيَّنَ لَکُمْ مِنْ مَساکِنِهِمْ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ کانُوا مُسْتَبْصِرِينَ (38) وَ قارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَ ما کانُوا سابِقِينَ (39) فَکُلاًّ أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَ ما کانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (40)
ترجمه
و فرستاديم بسوى مدين برادرشان شعيب را پس گفت اى قوم من بپرستيد خدا را و انتظار داشته باشيد روز بازپسين را و کوشش مکنيد در زمين با آنکه باشيد فساد کنندگان
پس تکذيب کردند او را پس گرفتشان زلزله پس گرديدند در خانه‌شان مرده افتادگان
و هلاک نموديم قوم عاد و ثمود را و بتحقيق ظاهر شد بر شما از مسکنهاشان و بيار است براى آنها شيطان کارهاشانرا پس باز داشت آنها را از راه با آنکه بودند بينندگان
و قارون و فرعون و هامان را و بتحقيق آمد آنها را موسى با معجزه‌ها پس سرکشى کردند در زمين و نبودند پيشى گيرندگان
پس هر يک را گرفتيم بگناهش پس بعضيشان کسانى بودند که فرستاديم بر آنان سنگريزه و بعضيشان کسانى بودند که گرفت آنها را بانگ عذاب و بعضيشان کسى بود که فرو برديم او را بزمين و بعضيشان کسى بود که غرق کرديم و نبود خدا که ستم کند آنها را و لکن بودند که بر خودشان ستم ميکردند.
تفسير
خداوند متعال حضرت شعيب را برسالت بر قوم خود بسوى مدين ارسال
جلد 4 صفحه 229
فرمود و معمولا اهل يک قبيله را در عرب برادر خوانند پس فرمود اى قوم من دست از عبادت بت برداريد و خداپرست شويد و اميدوار بثواب روز قيامت و خائف از عذاب آن باشيد و سعى مکنيد در زمين بفساد و ظلم و تعدّى بر يکديگر و بنابراين تعثوا مجرّد از معناى فساد شده و بعضى آنرا بمعناى اصلى خود که متضمّن فساد است واگذارده و مفسدين را حال مؤکّده دانسته‌اند و قوم، آنحضرت را تکذيب نمودند و خداوند آنها را بزلزله شديدى که مشتمل بر صيحه آسمانى هم بود هلاک فرمود و همه در خانه‌هاشان بزانو در آمده و افتاده و مردند و دو قبيله عاد و ثمود هم مشمول غضب الهى شدند و بر اهل مکه حال آنها از خرابه منازلشان در زمين حجر و يمن وقت عبور بر آن بلاد واضح و آشکار گرديد چون شيطان کارهاى زشت آنها را در نظرشان جلوه و زينت داد و بازداشت آنها را از راه حق لذا با آنکه مردمانى صاحب نظر و ادراک بودند اعمال نظر و فکر ننمودند و مستحق عقوبت شدند براى آنکه مشغول بدنيا گشتند و از آخرت باز ماندند و از اين قرار بود حال قارون که از بنى اسرائيل و مؤمنين بحضرت موسى بود و اخيرا تمرّد نمود و شايد براى شرافت نسبى نامش مقدّم بر فرعون و هامان شده که آندو هم تمرّد نمودند و کافر و معاقب شدند با آنکه حضرت موسى با معجزات با هرات مبعوث بر آنها شده بود پس تکبر و تفرعن و تجبّرشان در زمين موجب شد که زير بار حکم خدا نرفتند و خواستند فرار کنند ولى نتوانستند سبقت گيرند بر قضا و بلاى او و عذاب خداوند آنها را ادراک نمود و طعمه خود کرد و هر يک از متمرّدين را بجزاى کردارشان رسانيد بعضى را خداوند بباد تندى که در آن سنگريزه بود هلاک فرمود مانند قوم لوط و عاد و بعضى را بصيحه و زلزله مانند قوم ثمود و اصحاب مدين و بعضى را بخسف مانند قارون و بعضى را بغرق مانند فرعون و کسانش و قوم نوح و بهيچ يک از آنها خداوند ستم نفرمود و بدون تقصير آنها را عذاب نکرد بلکه خودشان بخودشان و غير ستم نمودند که تمرّد از حکم الهى و تعدّى بنوع خود کردند و استدلال نموده‌اند باين آيه بر نفى جبر و نبودن کار خلق کار خدا چون خداوند ظلم را از خود نفى و براى آنها اثبات فرموده است و اگر کار آنها کار خدا بود چنانچه جبريّه قائلند بايد العياذ باللّه خداوند ظالم باشد نه آنها و از حقير
جلد 4 صفحه 230
تحقيقى در اين باب در سوره بقره ذيل آيه تلک الرّسل فضّلنا بعضهم على بعض گذشت چنانچه قصص و احوال اقوام و اشخاص مذکوره در اين آيات در سور سابقه مفصلا ذکر شده است.