تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ (41) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ (42) وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ (43) خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (44) اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْکَ مِنَ الْکِتابِ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ (45)
ترجمه
مثل آنها که گرفتند غير از خدا دوستانى مانند مثل عنکبوت است که فراگيرد براى خود خانه‌اى و همانا سست‌ترين خانه‌ها هر آينه خانه عنکبوت است اگر باشند که بدانند
همانا خدا ميداند آنچه را که ميخوانند غير از او هر چه باشد و او است تواناى درست کار
و اين مثلها را ميزنيم براى مردمان و در نيابند حسن آنها را مگر دانايان
آفريد خدا آسمانها و زمين را بغرض درست همانا در آن هر آينه نشانه‌ايست براى گروندگان
بخوان آنچه را وحى شد بسوى تو از کتاب و بر پاى دار نماز را همانا نماز باز ميدارد از کار زشت و ناپسند و هر آينه ياد خدا بزرگتر است و خدا ميداند آنچه را بجا مى‌آوريد.
تفسير
خداوند متعال براى مصوّر و ممثّل نمودن حال بت‌پرستان و کسانيکه اعتماد بکمک غير خدا نمودند تشبيه و تنظيرى فرموده باين تقريب که حال و حکايت آنها مانند حال و حکايت عنکبوت است که بمرور زمان براى خود خانه‌اى تهيه نموده و بآن دلخوش ميشود غافل از آنکه اين خانه براى او هيچ فائده‌اى ندارد و مانند ساير خانه‌ها نگهدار از سرما و گرما و خطرات نيست و بقدرى سست بنيان و بى اساس است که باندک اشاره يا بادى از بين ميرود و تحقيقا سست‌ترين خانه‌ها همان است و کسانيکه دل به بت و غير خدا بسته و باميد شفاعت و کمک آنها نشسته‌اند همين حال را دارند که از آنها بهره‌اى نبرند و باندک تأمّل و تفکر و تجربه‌اى رشته اميد آنها قطع و گسسته خواهد شد ولى چون نادانند مطّلع از حال خودشان نيستند و اگر دانا بودند ميدانستند شباهت حال خودشان را بچيزيکه تشبيه بآن شده‌اند
جلد 4 صفحه 231
خدا ميداند هر چه را آنها ميخوانند و اميدوار بآنند غير از خودش که مستحق ستايش و پرستش و قابل اعتماد و اتّکال نيست و آنها را بجزاى خودشان رسانيده و قطع اميدشان را از آن خواهد فرمود و او است توانائى که مانعى از نفوذ اراده او نيست و درست کارى که احکام و افعالش تمامى بر طبق حکمت و مصلحت است و اين مثلها و امثال آنرا که خدا ميزند چنانچه بدوا اشاره شد براى تقريب مطالب و تصوير آن در اذهان عامّه است ولى مطابقت آن با ممثّل و صحّت مفاد آنرا کاملا تعقّل و تصديق نميکنند مگر دانايان که اظهر مصاديق ايشان آل محمد صلّى اللّه عليه و اله ميباشند که قمى ره بآن تفسير فرموده و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم روايت نموده که اين آيه را تلاوت کرد و فرمود عالم کسى است که خدا را دريابد پس عمل نمايد بطاعت او و اجتناب کند از خشم او و بعد از اين خداوند استدلال براى اثبات خدائى خود فرموده بخلقت آسمانها و زمين بر وجه حکمت و مصلحت و براى اظهار حق و حقيقت و احقاق آن و اهل ايمان ميدانند آنرا و از آن پى مى‌برند بوجود خالق عالم قدير حکيم که بى شريک و عديل و نظير است و منتفع ميشوند بآن و نيز امر فرموده پيغمبر اکرم را بتلاوت قرآن براى تقرّب بخدا و تحفّظ الفاظ و استکشاف معانى آن و به برپا داشتن نماز که اعمّ از خواندن و امر بآن است چون نماز بازميدارد بنده خدا را از معاصى کبيره و صغيره يا کار زشت که قبح آن ظاهر و کار ناپسند که قبح آن خفى باشد چون ياد خدا برتر و بالاتر است از هر چيز براى انصراف بنده از معصيت خالق و آن از نماز حاصل ميشود و خدا ميداند عبادات بندگان را که با حضور قلب و ياد خدا واقع شده يا بدون آن و ساير اعمال آنها را و پاداش آنرا از خير و شرّ خواهد داد آنچه نوشته شد در ذيل آيه اخيره بدوا بنظر حقير رسيد ولى قمى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مراد آنستکه ياد خدا براى اهل نماز بزرگتر است از ياد آنها خدا را آيا نمى‌بينى که خدا ميفرمايد ياد کنيد مرا ياد ميکنم شما را و در نفحات از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که ذکر خدا گفتن سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الا اللّه نيست بلکه ياد خدا است در وقت ارتکاب حرام و حلال و در صافى و برهان نيز قريب باين معنى از آنحضرت نقل شده است و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نقل نموده که کسيکه باز ندارد او را نماز از کار زشت و ناپسند موجب دورى او از خدا
جلد 4 صفحه 232
خواهد شد و اينمعنى را قمى ره هم نقل نموده و نيز از آنحضرت روايت شده که جوانى از انصار با پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نماز ميگزارد و مرتکب فواحش بود اين خبر بآن حضرت رسيد و فرمود عاقبت نماز او را باز خواهد داشت و چيزى نگذشت که او توبه کرد و در توحيد از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که فرمود نماز حاجز و مانع خدائى است و اين براى آنستکه نماز منع ميکند نمازگزار را از معاصى ماداميکه در نماز است پس اين آيه را تلاوت فرمود و در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که يکى از اصحاب از آنحضرت پرسيد آيا نماز سخن ميگويد پس حضرت تبسم فرمود و طلب رحمت نمود براى ضعفاء از شيعيانشان که اهل تسليم و انقيادند و فرمود بلى نماز سخن ميگويد و صورت و شمائلى دارد و امر و نهى ميکند آن شخص رنگش تغيير نمود و عرضه داشت من نميتوانم اين سخن را بمردم بگويم حضرت فرمود آنها مگر شيعيان ما نيستند کسيکه نماز را نشناسد منکر حق ما است و بعد فرمود آيا ميخواهى کلام قرآن را بتو بشنوانم عرض کرد بلى فرمود انّ الصّلوة تنهى عن الفحشاء و المنکر نهى کلام است و فحشاء و منکر مردانند و ما ذکر خدائيم و بزرگتريم فيض ره فرموده فحشاء و منکر اوّلى و دومى مى‌باشند چون آن دو نفر صورت و شمائل آن دو امرند و نماز کسى است که بازميدارد از آن دو و او معروف است ولى بنظر ميرسد که مراد از فحشاء و منکر آن دو و ساير خلفاء جور باشند و لذا تفسير بمردان فرموده و در مقابل آنها ائمّه اطهارند که معروف و صورت نماز و ذکر خدا و بزرگترين آياتند و اين معنى منافى با معانى ديگر نيست چون از ظاهر قرآن استفاده نميشود و بايد از باطن آن ببرکت بيان ائمّه اطهار مستفاد گردد و تحقيق آنستکه ناهى و مانع بودن نماز از فحشاء و منکر از جهات عديده است اولا التزام بنماز و تحصيل شرائط آن ملازم با اجتناب از حرام و نجس است اقلا بقدريکه لباس و آب وضو و مکان نمازگزار حلال و پاک باشد و اين نوعا موجب اجتناب کلّى خواهد شد و ثانيا انسان در حين اشتغال بنماز و تحصيل شرائط آن قهرا از معصيت بازداشته خواهد شد و اين مقدار وقت در از منه فراغت شخص خالى از اهميّت نيست که صرف در معصيت نشود و ثالثا اجزاء نماز که تکبير و حمد و ثنا و دعا و ذکر خدا است تمامى مانند شخصى با نمازگزار سخن ميگويد که چنين خدائى وجود دارد
جلد 4 صفحه 233
و بايد در اطاعت او کوشيد و از معصيتش چشم پوشيد و رابعا نماز در نفس نورانيّتى ايجاد ميکند که نمازگزار بسبب آن صفاى ضمير مايل بمعصيت نميشود يا اقلا قادر بر خوددارى و مخالفت با هواى نفس امّاره ميگردد و مرتکب معصيت نميگردد و اين منافى با آن نيست که گاهى ديده ميشود کسى نمازگزار و معصيت کار است چون اين قبيل قضايا بر سبيل اقتضاء و نوعيّت و اکثريّت اطلاق ميشود نه بلحاظ دوام و علّيّت و کلّيت و مستفاد از آن بيش از اين مقدار نيست و خامسا نماز در وقت اشتغال بآن و قبل و بعدش ملازم و مقارن با ياد خدا است که آن افضل طاعات و اعظم قربات و اکبر عبادات است و نماز بدون آن مقبول درگاه احديّت نخواهد بود و بقدر بودن با آن مقبول است و آن بزرگترين لطف الهى است براى بازداشتن بنده از معصيت چنانچه مشهود است و اين جهت بنظر حقير اظهر جهات مذکوره براى بازداشتن نماز از گناه است و اين معنى اقرب معانى بذهن و ابلغ در اثبات مرام بذکر علت در کلام و انسب بصدر و ذيل آيه شريفه است که بدوا هم اشاره بآن شد و اخبار ائمه اطهار و اقوال مفسرين هر يک ناظر بجهتى از اين جهات ميباشد و تدعون بصيغه خطاب نيز قرائت شده است.