تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَکُلاًّ أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَ ما کانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (40)
بعد از آن بطور اجمال عذاب هر يک از امم مخالفين را بيان فرمايد:
فَکُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ: پس هر يک از آنها که ذکر شد گرفتيم به گناه ايشان و در عقبه عقاب و نکال کشيديم، فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً: پس بعضى از ايشان کسانى بودند که فرستاديم بر آنها باد سختى که در آن سنگريزه بود مانند قوم هود و لوط. وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ: و بعضى از آنها کسانيند که فرا گرفت ايشان را صيحه آسمانى مانند قوم ثمود و اهل مدين. وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ: و بعضى از آنها کسى بود که فرو برديم او را در زمين مانند قارون. وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا: و بعضى از آنها کسانى بودند که غرق ساختيم آنها را در دريا مانند قوم نوح و فرعون و فرعونيان. وَ ما کانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ: و نبود خدا که ستم نموده باشد بر ايشان، يعنى بى‌جرم و بى‌تقصير عقوبت نموده باشد و قبل از اتمام حجت و ابلاغ رسالت ايشان را هلاک فرموده باشد، زيرا اين قسمت خلاف عادت الهى و مخالفت عدل و حکمت سبحانى است. وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ: و لکن بودند ايشان که به سبب جهل و عناد و انکار، نفسهاى خود را ستم مى‌کردند و به کفر و معصيت و فسق و فجور خود را هدف عذاب ساختند.
تنبيه: در آيه شريفه اشاراتى است:
1- تحذير از مخالفت اوامر الهى به اينکه طغيان و سرکشى از فرمان لازم
جلد 10 - صفحه 236
الاتّباع حضرت سبحانى، موجب خسران دنيا و آخرت خواهد بود، چنانچه ذکر امم سابقه دالّ بر اين قسمت باشد.
2- اشاره به احاطه قدرت تامه ذات قادر متعال نسبت به تمامى کائنات در ايجاد و اهلاک بدين تقرير: اين مطلب مبيّن شده که نوع بشر و انسان از عناصر اربعه خلقتش ترکيب يافته که عبارت است از باد و خاک و آب و آتش، و قوام و بقا و دوام ظاهرى او را خداوند منوط به آن ساخته؛ قدرت سبحانى و قهاريت الهى مشاهده کن که وقتى سخط و غضب و قهر تعلق يابد به هلاک قومى، به قدرت کامله قرار دهد آنچه را که سبب بقاى انسانى است همان را موجب هلاک او قرار دهد، چنانچه آيه شريفه مراتب هلاک امم سابقه را به اين چهار عنصر اشاره فرموده: اما عذاب به آتش که حاصب باشد نسبت به قوم لوط که سنگهاى آتشين بر آنها باريد. اما عذاب به هوا که صيحه باشد نسبت به قوم ثمود، زيرا صدا عبارت باشد از تموج هوا و رسيدن آن به پرده گوش که سماخ است؛ و صيحه صداى مهيب عظيم باشد که از شدت هولناکى به محض شنيدن زهره را آب و به يک مرتبه قوم را هلاک نمود. اما عذاب به خاک که خسف باشد نسبت به قارون که فرو برد او را با گنجهاى او به قعر زمين که اثرى باقى نماند. اما عذاب به آب که غرق باشد نسبت به قوم نوح که تمامى در آب هلاک شدند.
3- آيه شريفه دالّ است بر آنکه نزول عذاب بر وجه ظلم و تعدى و جزافى نبوده، بلکه بر وفق عدل بوده چون ظلم به نفس خود نمودند به سبب کفر و شرک و معاصى و عناد و انکار و طغيان، لا جرم نکال و وبال اعمال آنها که عذاب و عقاب باشد دچار آنها گرديد. فخر رازى در اين قسمت بيان نموده که «1»: وجهى الطف در اين آيه باشد و آن اين است که نباشد خداى تعالى که وضع فرمايد تعذيب ايشان را در غير موضع، زيرا موضع و مرتبه انسان شرافت و کرامت است چنانچه فرموده «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِي آدَمَ» لکن بنى آدم ظلم نمايند به جهت آنکه
«1» تفسير کبير فخر رازى، ج 6، ص 672.
جلد 10 - صفحه 237
وضع کنند مقام شرافت و کرامت خود را که پرستش و ستايش حق است در بت پرستى و ناسپاسى، که نهايت مرتبه خسّت و دنائت است.