تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَ يُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَ فَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللَّهِ يَکْفُرُونَ (67)
بعد از آن بر سبيل منّت و تذکر نعمت و توبيخ ايشان بر عدم ايمان فرمايد:
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا: آيا نديدند اهل مکّه و ندانستند (استفهام تقريرى است) يعنى البته دانستند که ما گردانيديم شهر ايشان را که مکّه است. حَرَماً آمِناً:
حرمى با امن، يعنى بر نحوى که اهل آن ايمن هستند از قتل و غارت و ساير تعديات. وَ يُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ: و حال آنکه ربوده مى‌شوند مردمان از اطراف ايشان، يعنى در حوالى بلد ايشان مردمان را مى‌کشند و اسير مى‌نمايند و غارت مى‌کنند و کسى متعرض آنها نمى‌شود با وجود قلّت ايشان و کثرت اعراب و مردمان. أَ فَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ: آيا بعد از اين نعمت ظاهره و ساير نعم الهيه، به باطل و غير خدا ايمان مى‌آورند و حال آنکه غير خدا بر ايجاد و اعطاى اصول نعم
جلد 10 - صفحه 264
قادر نيست. وَ بِنِعْمَةِ اللَّهِ يَکْفُرُونَ: و به نعمت خدا کافر مى‌شوند، يعنى به چنين نعمت ظاهره که تمکن در حرم و ايمنى از خوف کشتن و اسيرى است، کفران مى‌ورزند که غير را شريک او سازند، يعنى دليل کفران نعمت، شرک آنهاست.
تنبيه: عقل و وجدان هر ذى شعورى حاکم‌ست به آنکه شکر و سپاسدارى منعم واجب است و کفران و ناسپاسى و حق‌ناشناسى، مذموم و در نزد عرف و عقل و شرع قبيح مى‌باشد؛ و لذا توبيخ و سرزنش متوجه آن کسانى خواهد بود که کفران نمايند نعم منعم حقيقى ذات يگانه الهى را، يعنى در مقابل اعطاء نعمت وجود و بقاء و تکريم به خلقت انسانى و عقل و ادراک و حواس ظاهره و باطنه و ساير نعم مادى و معنوى و روحى و جسمى که به شماره در نيايد، بايد اقدام به ستايش و پرستش حضرت سبحان و خالق منان بنمايد، با اين وصف اعراض نموده کافر و اطاعت غير او را پيش گيرند، و حال آنکه اين معامله، خلاف عقل و وجدان هر عاقل و ذى شعورى خواهد بود.