برخى از رسول خدا صلى الله عليه و آله مى‌پرسيدند: خدا را چگونه بخوانيم، آيا خدا به ما نزديک است که او را آهسته بخوانيم و يا دور است که با فرياد بخوانيم؟! اين آيه در پاسخ آنان نازل شد.
دعا کننده، آنچنان مورد محبّت پروردگار قرار دارد که در اين آيه، هفت مرتبه خداوند تعبير خودم را براى لطف به او بکار برده است: اگر بندگان خودم درباره خودم پرسيدند، به آنان بگو: من خودم به آنان نزديک هستم وهرگاه خودم را بخوانند، خودم دعاهاى آنان را مستجاب مى‌کنم، پس به خودم ايمان بياورند ودعوت خودم را اجابت کنند. اين ارتباط محبّت‌آميز در صورتى است که انسان بخواهد با خداوند مناجات کند.
دعا کردن، همراه وهمرنگ شدن با کلّ هستى است. طبق آيات، تمام هستى در تسبيح و قنوتند؛ «کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ» «1» و تمام موجودات به درگاه او اظهار نياز دارند؛ «يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» «2» پس ما نيز از او درخواست کنيم تا وصله ناهمگون هستى نباشيم.
قرآن درباره دعا سفارشاتى دارد، از آن جمله:
1. دعا و درخواست بايد خالصانه باشد. «فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ» «3»
«1». بقره، 116.
«2». الرحمن، 29.
«3». غافر، 14.
جلد 1 - صفحه 289
2. با ترس و اميد همراه باشد. «وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً» «1»
3. با تضرّع و در پنهانى صورت بگيرد. «ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً» «2»
4. با ندا و خواندنى مخفى همراه باشد. «إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا» «3»
در اصول کافى، جلد دوم، صدها حديث در اهميّت، نقش وآداب دعا، توجّه واصرار وذکر حاجت‌ها هنگام دعا ودعاى دسته جمعى وايمان به استجابت آن آمده است.
سؤال: چرا گاهى دعاى ما مستجاب نمى‌شود؟
پاسخ: عدم استجابت دعاى ما به خاطر شرک يا جهل ماست. در تفسير الميزان مى‌خوانيم که خداوند در اين آيه مى‌فرمايد: «أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ» خودم اجابت مى‌کنم دعا کننده‌اى را که فقط مرا بخواند و با اخلاص تمام، از من طلب خير کند. پس اگر دعا مستجاب نشد، يا به جهت آن است که ما از خداوند خير نخواسته‌ايم، و در واقع براى ما شرّ بوده و يا اگر واقعاً خير بوده، خالصانه و صادقانه از خداوند درخواست نکرده‌ايم و همراه با استمداد از غير بوده است. و يا اينکه استجابت درخواست ما، به مصلحت ما نباشد که به فرموده روايات، در اين صورت به جاى آن بلايى از ما دور مى‌شود ويا براى آينده ما يا نسل ما ذخيره مى‌شود ويا در آخرت جبران مى‌گردد.
در اصول کافى مى‌خوانيم: کسى که غذاى حرام بخورد، يا امر به معروف ونهى از منکر نکند ويا از سر غفلت وبى‌اعتنايى دعا کند، دعايش مستجاب نمى‌گردد.
معناى دعا، ترک کسب وکار نيست، بلکه توکّل به خداوند همراه با تلاش است. لذا در حديث مى‌خوانيم: دعاى بيکار مستجاب نمى‌شود.
شايد قرار گرفتن آيه‌ى دعا در ميان آيات روزه به خاطر تناسب بيشترى است که ماه خدا با دعا دارد.
سؤال: با اينکه کارهاى خداوند قانون‌مند و براساس عوامل و سنّت‌هاى ثابت است، پس دعاچه نقشى دارد؟
پاسخ: همانگونه که انسان در سفر، حکم نماز و روزه‌اش غير از انسان در وطن است، انسان
«1». اعراف، 56.
«2». اعراف، 55.
«3». مريم، 3.
جلد 1 - صفحه 290
دعا کننده با انسان غافل از خدا متفاوت هستند و سنّت خداوند لطف به اوّلى است، نه دوّمى. آرى، دعا و گفتگو با خداوند، ظرفيّت انسان را براى دريافت الطاف الهى بيشتر مى‌کند. همانگونه که توسل و زيارت اولياى خدا، شرايط انسان را عوض مى‌کند. چنانکه اگر کودکى همراه پدر به مهمانى رود، دريافت محبّتش بيش از آن خواهد بود که تنها برود.
بنابراين دعا، زيارت و توسل، سبب تغيير شرايط است، نه برهم‌زدن سنّت‌هاى قطعى الهى.
درباره نزديکى خدا به انسان، فيض کاشانى قدس سره مى‌گويد:
گفتم که روى خوبت، از ما چرا نهان است
گفتا تو خود حجابى ورنه رخم عيان است
گفتم فراق تا کى، گفتا که تا تو هستى
گفتم نفس همين است، گفتا سخن همان است