تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (189)
يَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ: سؤال کنند تو را اى پيغمبر از ماههاى هلال.
معاذ بن جبل و ثعلبه که از اعيان انصار بودند، پرسيدند: سبب چيست گاهى جرم ماه باريک و به مرور زياد شود تا تمام مى‌گردد بعد رو به نقصان تا به مرتبه اول رسد. چون فهم آن از درک حکمت نقصان و کمال قاصر بود، لذا جواب معرفت و فايده آنرا فرمود که: قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ: بگو اى پيغمبر که هلالها نشانه‌ها و علامات وقتهاست براى مردمان در اجرت کارگران وعده زنان و حمل آنان و مدت رضاع و فصال و مدت ديون و تحقق شروط و غيره. وَ الْحَجِ: و علامت اوقات حج که اداء و قضاى آنها معين شود و حکمت در تغيير هلالها دانستن اوقات عبادات شرعيه و امور موقته است به خلاف آفتاب که هميشه بر يک حال و زياده و نقصان ندارد.
مروى است که در جاهليت بر محرم حرام مى‌دانستند از درب خانه داخل شود، بلکه بايد از بام يا از ديوار داخل شود. آيه شريفه فرمود: وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها: نيست نيکوکارى اينکه درآييد به خانه‌ها از پشت بامها آن که شما آن را به زعم خود نيکوئى دانيد، وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى: و لکن نيکوکارى نيکوئى آن کس است که بترسد و بپرهيزد
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 347
از خدا به ترک محرمات، وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها: و درآييد به خانه‌ها در حال احرام و غير آن از درهاى آن، زيرا در عدول کردن از آن برى نيست، پس در مباشرت امور خود به هر طريقى که خواهيد به خانه‌ها داخل شويد.
وَ اتَّقُوا اللَّهَ: و بترسيد خدا را در تغيير احکام او و اعتراض بر افعال او بلکه منقاد جميع اوامر و نواهى باشيد. لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ: براى اينکه رستگار شويد و فيروزى يابيد به هدايت، يا بپرهيزيد خدا را از مخالفت به اميد خلاصى از عذاب و عقوبت.
در مجمع البيان- جابر از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده در معنى آيه که نيکى نيست که بجا آوريد امور را از غير جهات شرعيه، بلکه نيکوکارى آنست که اقدام به امور نمائيد از جهات مشروعه در هر امرى «1».
تتمه- در احتجاج: اصبغ بن نباته گويد: خدمت حضرت امير المؤمنين عليه السّلام بودم، ابن الکوا آمد پرسيد: چيست قول خدا لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها (الخ)؟ فرمود: مائيم خانه‌هائى که امر فرموده از در آن داخل شو، مائيم باب اللّه و بيوتى که از جانب او است، پس هر که بيعت کند ما را و اقرار کند به ولايت ما، پس بتحقيق از در خانه وارد شده؛ و هر که مخالفت ما نمايد و فضيلت دهد غير را بر ما، از پشت بام داخل شده.
و نيز حضرت باقر عليه السّلام فرمود: آل محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم درهاى رحمت خدا و راههاى اويند که سالک در مسالک سلک آن به مقصود دنيا و آخرت رسد، و خواننده مردمان هستند به بهشت و دليل و راهنماى به آن تا روز قيامت «2».
و حديث معروف نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که فرمود: انا مدينة العلم و علىّ بابها و لن تؤتى المدينة الّا من قبل الباب «3» نيز مصدق آنست.
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 284.
«2» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 190، حديث پنجم.
«3» الغدير، جلد 6، صفحه 79، حديث دوّم (در اين کتاب شريف پيرامون مصادر حديث از صفحه 61 تا صفحه 79 بحث شده و تا صفحه 81 به بررسى لفظ حديث پرداخته است)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 348