اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ اقتُلُوهُم حَيث‌ُ ثَقِفتُمُوهُم وَ أَخرِجُوهُم مِن حَيث‌ُ أَخرَجُوکُم وَ الفِتنَةُ أَشَدُّ مِن‌َ القَتل‌ِ وَ لا تُقاتِلُوهُم عِندَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ حَتّي يُقاتِلُوکُم فِيه‌ِ فَإِن قاتَلُوکُم فَاقتُلُوهُم کَذلِک‌َ جَزاءُ الکافِرِين‌َ (191)
(و آنان را بکشيد هر جا بيابيد و بيرونشان کنيد از همانجا که شما را بيرون نمودند و فتنه و فساد سخت‌تر از قتل است و با آنان نزد مسجد الحرام قتال نکنيد مگر اينکه با شما در آنجا قتال کنند پس اگر با شما مقاتله نمودند آنان را بکشيد اينچنين جزاء کافران است) اينکه آية يکي از آيات راجع بجهاد است چنانچه آيه قبل راجع بدفاع بود.
وَ اقتُلُوهُم حَيث‌ُ ثَقِفتُمُوهُم و اقتلوا امر واجب بر مسلمين و مرجع ضمير مشرکين است و حيث ثقفتموهم يعني اينما وجدتموهم هر جا آنان را بيابيد و بآنها ظفر يافتيد و جمله ثَقِفتُمُوهُم در محل‌ّ جرّ است باضافه حيث و حيث مبني بر ضم‌ّ است.
وَ أَخرِجُوهُم و آنان را از بلاد مسلمين بيرون کنيد، و مقتضاي اطلاق آيه عموم است و وجهي براي اختصاص بمکه ندارد و مقصود کفار حربي ميباشند و اما کفار ذمي در صورتي که بشرايط ذمه عمل کنند و همچنين کفاري که در پناه اسلام يا معاهد و يا در امان باشند از اينکه حکم مستثني هستند.
مِن حَيث‌ُ أَخرَجُوکُم تعبير بکلمه من در اينکه جمله بمنزله جزا است يعني همانطور که مشرکين شما را از مکه بيرون کردند شما نيز آنان را بيرون
جلد 2 - صفحه 353
کنيد نظير آيه که بعد از دو آيه ديگر ميفرمايد فَمَن‌ِ اعتَدي عَلَيکُم فَاعتَدُوا عَلَيه‌ِ بِمِثل‌ِ مَا اعتَدي عَلَيکُم.
وَ الفِتنَةُ أَشَدُّ مِن‌َ القَتل‌ِ فتنه در لغت و در آيات شريفه قرآن بر معناي بسياري اطلاق شده مانند اختبار، ضلالت، کفر، فضيحت، محنت، جنون، عبرت عذاب، مال و اولاد، افساد و اختلاف در رأي و قتال و غير اينها و در اينکه آيه بمعني افساد و افتتان است يعني در فتنه انداختن است که بضلالت و کفر و عذاب و اختلاف کشانيدن مردم باشد چنانچه کفار و مشرکين مکّه بعد از هجرت حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نسبت بمؤمنين رفتار مينمودند، و اينکه جمله بمنزله علت براي حکم جهاد و دفع دخل است که اگر کسي اشکال کند حکم جهاد بر خلاف حکمت و ميزان عقل است زيرا عقل سليم از آدمکشي ابا دارد، و اسلام دين زور و شمشير است و پيشرفت او بشمشير بوده چنانچه دشمنان اسلام بويژه نصاري اينکه اشکال را با آب و تاب بسيار ذکر ميکنند.
و جواب از اينکه اشکال اينست که شارع دين بمنزله طبيب حاذقي است که هدف او معالجه امراض مردم است هر گاه عضوي از اعضاء بدن انسان بمرض مبتلا شود آن طبيب اولا در مقام معالجه بر ميآيد و اگر قابل معالجه نباشد در صورتي که بساير اعضاء سرايت نکند و لطمه نزند آن را بحال خود ميگذارد مثل اينکه فلج يا کوري و کري و نحو اينها باشد و اگر بساير اعضاء سرايت مي‌کند و موجب هلاکت آنها ميگردد ناچار آن را قطع مي‌کند زيرا فاسد شدن تمام اعضاء بدتر و سخت‌تر از قطع نمودن عضوي از آنهاست.
اسلام نيز که براي معالجه و شفاي کليه امراض روحي از شرک و کفر و ضلالت و اخلاق رذيله و اعمال سيئه آمده اولا در مقام راهنمايي و هدايت جميع مردم بر ميآيد چنانچه در جمله هُدي‌ً لِلنّاس‌ِ گذشت و اگر قابل هدايت و معالجه
جلد 2 - صفحه 354
نيستند و در مقام اضرار و افساد و اضلال ديگران هم نميباشند با آنان از طريق صلح و مسالمت بر ميآيد، و اگر در مقام اضلال و افساد اجتماع و موجب شرک و کفر و ضلالت ديگران ميشوند و باصطلاح مرض آنان مسري است چاره جز قتل و قمع آنان نيست.
و از اينجهت دين اسلام در مورد بسياري از معاصي و ترک واجبات اولا حدّ و تازيانه قرار داده که شخص معصيت کار را از نافرماني برهاند و از فساد دور سازد و راه توبه را باز نموده و بحکم عقل واجب فرموده که بخدا بازگشت کند و گذشته را تدارک نمايد و اگر بعد از دو مرتبه يا سه مرتبه معالجه نشد و از راه فساد بازگشت ننمود حکم قتل داده است بلکه در بعضي معاصي همان حد اول را قتل و رجم و اعدام قرار داده و همه اينکه احکام براي اينست که فساد بديگران سرايت نکند و جامعه بفساد و تباهي کشيده نشود.
مشاهده کنيد امروز که حدود الهي در ممالک اسلامي جاري نميشود چه مقدار فساد شيوع پيدا نموده و بهمه طبقات سرايت کرده است و مصداق ظَهَرَ الفَسادُ فِي البَرِّ وَ البَحرِ بِما کَسَبَت أَيدِي النّاس‌ِ«1» محقق شده است.
و با اينکه بيان ظاهر ميگردد تفسيري که بعضي از مفسرين براي جمله الفِتنَةُ أَشَدُّ مِن‌َ القَتل‌ِ نموده‌اند، که يک نفر از مسلمين در شهر حرام يکي از مشرکين را کشت و مورد اعتراض قرار گرفت که چرا در شهر حرام بقتل اقدام نموده است پس اينکه آيه نازل شد که فتنه که مراد شرک است از قتل سخت‌تر است، درست نيست، زيرا قطع نظر از اينکه تفسير برأي است لازمه‌اش اينست که قتال مشرکين در اشهر حرم جايز بلکه واجب باشد و اينکه خلاف قرآن و ضرورت اسلام است وَ لا تُقاتِلُوهُم عِندَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ حَتّي يُقاتِلُوکُم فِيه‌ِ مراد از:
1- سوره روم آية 40
جلد 2 - صفحه 355
عِندَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ حد است که بنص آيه وَ مَن دَخَلَه‌ُ کان‌َ آمِناً«1» محل‌ّ امن است و ابتداء قتال در آن جايز نيست مگر اينکه مشرکين در آنجا ابتداء بقتال کنند که در اينصورت عدم جواز آن برداشته ميشود لذا ميفرمايد:
فَإِن قاتَلُوکُم فَاقتُلُوهُم که حکم دفاعي است و همين حکم در اشهر حرم جاري است که ابتداء بقتال در آنها جايز نيست مگر وقتي که مشرکين و کفار شروع بقتال کنند و از اينجهت حضرت ابا عبد اللّه الحسين در موقع تمانع حرّ از آن حضرت که اصحاب تقاضاي قتال نمودند فرمود من ابتداء بقتال نميکنم.
کَذلِک‌َ جَزاءُ الکافِرِين‌َ ظاهرا اينکه جمله بيان علت براي جمله اخير است يعني کساني که در مسجد الحرام قتال کنند جزاء آنان اينکه است که با آنان قتال نموده و نابودشان کنيد، نه اينکه بيان علت براي جمله اولي يعني:
وَ اقتُلُوهُم حَيث‌ُ ثَقِفتُمُوهُم باشد و يا بيان علت براي جمله وَ أَخرِجُوهُم باشد چنانچه در مجمع گفته و دليل بر وجوب اخراج کفار از مکّه دانسته زيرا چنانچه گذشت حکم اختصاص بمکه و آيه نيز دلالت بر اينکه معني ندارد بلي ممکن است اينکه جمله بيان علت براي تمام جملات آيه باشد و اللّه اعلم