1- انسان به طور فطرى خداشناس است، ليکن وسايل و اسباب مادّى همچون پرده‌اى روى فطرت را مى‌پوشاند و بروز حوادث و خطرها، اين پرده را کنار مى‌زند. غَشِيَهُمْ ... دَعَوُا اللَّهَ
2- رفاه مادّى، عامل غفلت است، ولى خطرها و تنگناها، عامل توجّه، تضرّع، خلوص وغرورزدايى. إِذا غَشِيَهُمْ ... دَعَوُا اللَّهَ ...
3- قطع اميد از اسباب عادّى، يکى از راه‌هاى رسيدن به اخلاص است. «مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ»
4- براى اولياى خدا، غفلت عارضى است، «إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَکَّرُوا» «1» ولى براى گروهى، اخلاص عارضى است. إِذا غَشِيَهُمْ ... مُخْلِصِينَ
5- دعاى خالصانه در مظانّ اجابت است. دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ ... نَجَّاهُمْ
6- انسان داراى اختيار و اراده است. «فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ» (بعضى پس از رهايى از مشکلات، بر راه حقّ باقى مى‌مانند، ولى بعضى به راه انحراف و شرک بر مى‌گردند، و اين نمايان‌گر آزادى اراده واختيار بشر است)
7- لازمه‌ى ايمان، اعتدال است. (به جاى آنکه بفرمايد: «فمنهم مؤمن»، فرمود:) «فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ»
8- پيمان‌شکنى و ناسپاسى، انسان را به کفر مى‌کشاند. «وَ ما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا کُلُّ خَتَّارٍ کَفُورٍ»
«1». اعراف، 201.
جلد 7 - صفحه 287
اخلاص
اخلاص آن است که کارى صد در صد براى خدا باشد. تا آنجا که حتّى اگر يک درصد و يا کمتر از آن هم براى غير خدا باشد، عبادت باطل و يا مورد اشکال است.
* اگر مکان نماز را براى غير خدا انتخاب کنيم، مثلًا در جايى بايستيم که مردم ما را ببينند و يا دوربين ما را نشان دهد.
* اگر زمان عبادت را براى غير خدا انتخاب کنيم، مثلًا نماز را در اوّل وقت بخوانيم تا توجّه مردم را به خود جلب کنيم.
* اگر شکل و قيافه‌اى که در آن نماز مى‌خوانيم، براى غير خدا باشد، مثلًا عبايى به دوش بگيريم، گردنى کج کنيم، در صداى خود تغييرى بدهيم و هدفى جز رضاى خدا داشته باشيم، در همه‌ى اين موارد، نماز باطل است و به خاطر رياکارى، گناه هم کرده‌ايم.
به بيانى ديگر، اخلاص آن است که تمايلات و خواسته‌هاى نفسانى، طاغوت‌ها و گرايش‌هاى سياسى و خواسته‌هاى اين و آن را در نظر نگيريم، بلکه انگيزه‌ى ما تنها يک چيز باشد و آن اطاعت از فرمان خدا و انجام وظيفه.
براستى رسيدن به اخلاص جز با امداد الهى امکان ندارد. قرآن در آيه 32 سوره لقمان مى‌فرمايد: هنگامى که موجى همچون ابرها آنان را فراگيرد، خدا را خالصانه مى‌خوانند؛ امّا زمانى که آنان را به خشکى نجات داد، (تنها) بعضى راه اعتدال را پيش مى‌گيرند (وبه ايمان خود وفادار مى‌مانند).
راه‌هاى کسب اخلاص
1. توجّه به علم و قدرت خداوند.
اگر بدانيم تمام عزّت‌ها، قدرت‌ها، رزق و روزى‌ها به دست اوست، هرگز براى کسب عزّت، قدرت و روزى به سراغ غير او نمى‌رويم.
اگر توجّه داشته باشيم که با اراده‌ى خداوند، موجودات خلق مى‌شوند و با اراده‌ى او، همه چيز محو مى‌شود. اگر بدانيم او هم سبب ساز است هم سبب سوز، يعنى درخت خشک را سبب خرماى تازه براى حضرت مريم قرار مى‌دهد و آتشى را که سبب سوزاندن است، براى
جلد 7 - صفحه 288
حضرت ابراهيم گلستان مى‌کند، به غير او متوسّل نمى‌شويم.
صدها آيه و داستان در قرآن، مردم را به قدرت‌نمايى خداوند دعوت کرده تا شايد مردم دست از غير او بکشند و خالصانه به سوى او بروند.
2. توجّه به برکات اخلاص.
انسان مخلص تنها يک هدف دارد و آن رضاى خداست و کسى که هدفش تنها رضاى خدا باشد، نظرى به تشويق اين و آن ندارد، از ملامت‌ها نمى‌ترسد، از تنهايى هراسى ندارد، در راهش عقب‌نشينى نمى‌کند، هرگز پشيمان نمى‌شود، به خاطر بى اعتنايى مردم، عقده‌اى نمى‌شود، يأس در او راه ندارد، در پيمودن راه حقّ کارى به اکثريّت و اقليّت ندارد.
قرآن مى‌فرمايد: رزمندگان مخلص باکى ندارند که دشمن خدا را بکشند، يا در راه خدا شهيد شوند. امام حسين عليه السلام در آستانه‌ى سفر به کربلا فرمود: ما به کربلا مى‌رويم، خواه شهيد شويم، خواه پيروز، هدف انجام تکليف است.
3. توجّه به الطاف خدا.
راه ديگرى که ما را به اخلاص نزديک مى‌کند يادى از الطاف خداوند است. فراموش نکنيم که ما نبوديم، از خاک و مواد غذايى نطفه‌اى ساخته شد و در تاريکى‌هاى رحم مادر قرار گرفت، مراحل تکاملى را يکى پس از ديگرى طى کرد و به صورت انسان کامل به دنيا آمد. در آن زمان هيچ چيز نمى‌دانست و تنها يک هنر داشت و آن مکيدن شير مادر. غذايى کامل که تمام نيازهاى بدن را تأمين مى‌کند، شير مادر همراه با مهر مادرى، مادرى که بيست و چهار ساعته در خدمت او بود. آيا هيچ وجدان بيدارى اجازه مى‌دهد که بعد از رسيدن به آن همه نعمت، قدرت و آگاهى، سرسپرده‌ى ديگران شود؟ چرا خود را به ديگرانى که نه حقّى بر ما دارند و نه لطفى به ما کرده‌اند بفروشيم؟!
4. توجّه به خواست خدا.
اگر بدانيم که دلهاى مردم به دست خداست و او مقلّب القلوب است، کار را براى خدا انجام مى‌دهيم و هر کجا نياز به حمايت‌هاى مردمى داشتيم، از خدا مى‌خواهيم که محبّت و محبوبيّت و جايگاه لازم را در دل مردم و افکار عمومى نصيب ما بگرداند.
جلد 7 - صفحه 289
حضرت ابراهيم در بيابان‌هاى گرم و سوزان حجاز، پايه‌هاى کعبه را بالا برد و از خداوند خواست دلهاى مردم به سوى ذرّيه‌اش متمايل گردد. هزاران سال از اين ماجرا مى‌گذرد و هر سال ميليون‌ها نفر عاشقانه، پر هيجان‌تر از پروانه، دور آن خانه طواف مى‌کنند.
چه بسيار افرادى که براى راضى کردن مردم خود را به آب و آتش مى‌زنند، ولى باز هم مردم آنان را دوست ندارند، و چه بسا افرادى که بدون چشم داشت از مردم، مادّيات، نام، نان و مقام، دل به خدا مى‌سپارند و خالصانه به تکليف خود عمل مى‌کنند؛ امّا در چشم مردم نيز از عظمت و کراماتى ويژه برخوردارند، بنابراين، هدف بايد رضاى خدا باشد و رضاى مردم را نيز از خدا بخواهيم.
5. توجّه به بقاى کار.
کار که براى خدا شد، باقى و پا برجا مى‌ماند، چون رنگ خدا به خود گرفته و کار اگر براى خدا نباشد، تاريخِ مصرفش دير يا زود تمام مى‌شود. قرآن مى‌فرمايد: «ما عِنْدَکُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ» «1» و هيچ عاقلى باقى را بر فانى ترجيح نمى‌دهد و با آن معامله نمى‌کند.
6. مقايسه‌ى پاداش‌ها.
در پاداش مردم، انواع محدوديّت‌ها وجود دارد، مثلًا اگر مردم بخواهند پاداش يک پيامبر را بدهند، بهترين لباس، غذا و مسکن را در اختيار او قرار مى‌دهند، در حالى که تمامى اين نعمت‌ها محدوديّت دارد و براى افراد نااهل نيز پيدا مى‌شود. نااهلان هم مى‌توانند از انواع زينت‌ها، کاخ، باغ و مَرکب‌هاى مجلّل شخصى استفاده کنند.
امّا اگر کار براى خدا شد، پاداشى بى‌نهايت در انتظار است، پاداش‌هاى مادّى و معنوى.
در اينجا نيز اگر درست فکر کنيم، عقل به ما اجازه نمى‌دهد که پاداش‌هاى بى‌نهايت و جامع را با پاداش‌هاى محدود بشرى عوض کنيم.
«1». نحل، 96.
تفسير نور(10جلدى)، ج7، ص: 290