تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ يَکُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ (193)
ترجمه
و کارزار کنيد با ايشان تا نبوده باشد فتنه و بوده باشد دين از براى خدا پس اگر باز ايستادند پس تعدى نيست مگر بر ستمکاران.
تفسير
فتنه شرک است چنانچه در مجمع از امام باقر (ع) نقل نموده است و بودن دين از براى خدا عبارت است از طاعت و عبادت که خلوص در آن معتبر است يعنى بايد غير خدا در آن شريک نباشد و اگر کفار از شرک بيرون آمدند و موحد شدن تعدى در باره آنها سزاوار نيست بلکه سزاوار ظالمان است که در مقابل تعدى آنها بآنها تعدى شود و اينکه تعبير بتعدى شده است با آنکه مراد جزاى تعدى است براى مراعات صنعت مشاکله است مانند آنکه ميگويند جزاى بدى بدى است براى آنکه از دو معنى بيک عنوان و يک منوال تعبير شود و اين از محسنات کلام است و از صنايع بديعيه شمرده شده است اين نکته در صافى ذکر شده است ولى بنظر حقير در اين کلام مشاکله نيست زيرا لفظ عدوان تکرار نشده است و لفظ مرادف آن که ظلم است کافى براى تحقق اين صنعت نيست چنانچه اهل ذوق ادبى و انس بلطائف صنايع بديعى تصديق خواهند نمود شايد نکته تعبير از جزاى ظلم بعدوان که از مفهوم کلام استفاده ميشود آن باشد که ظلم بقدرى قبيح است که عدوان نسبت بظالم مستحسن است و ترحم بآن قبيح است.
ترحم بر پلنگ تيز دندان
ستم کارى بود بر گوسفندان
و عياشى از يکى از صادقين عليهما السلام نقل نموده که مراد آنستکه تعدى روا نيست مگر بر ذريه قتله حسين (ع) و در روايت ديگر استکه خداوند باحدى تعدى نميکند مگر بر اولاد قتله سيد الشهداء (ع) و در علل از حضرت رضا (ع) روايت نموده است که پرسيدند چه ميفرمائيد در حديثى که از حضرت صادق (ع) روايت شده است که وقتى قائم (ع) ظهور
جلد 1 صفحه 241
مينمايد ميکشد ذرارى قتله حسين (ع) را براى فعل پدران آنها فرمود بلى همان است که فرموده عرض کردند پس چيست معنى قول خداوند که فرموده سزاى گناه کسى را بکسى نميدهند فرمود کلام خداوند صدق است ولى ذرارى قتله حسين راضى هستند بافعال پدران خود و افتخار ميکنند باعمال آنها و کسيکه راضى باشد بعمل کسى مانند آنستکه خود مرتکب شده باشد و کسيکه راضى بقتل کسى است شريک است با قاتل و امام قائم (ع) آنها را ميکشد براى رضاى آنها بعمل پدران خودشان و فيض ره فرموده اين براى آنستکه آنها از سنخ و حقيقت پدران خود هستند بطوريکه اگر قدرت داشتند بر آنچه پدرانشان مرتکب شدند بجا ميآوردند حقير عرض ميکنم اينمطلب در عالم معنى و باطن صحيح است ولى در عالم ظاهر تمام نيست چون رواياتى وارد شده است که نيت بد ماداميکه اثر خارجى پيدا نکند معفو است و نوشته نميشود مثلا اگر کسى راضى بقتل کسى شد درست است که شريک است با قاتل ولى در سوء سريرت و خبث طينت نه در جواز قتل لذا نميتوان او را بعنوان قصاص کشت و کلام در اينمقام است و بيکى از سه وجه ميتوان از اين اشکال جواب داد اول آنکه ذريه آنها علاوه بر رضاى قلبى مفاخره و مباهات بعمل آباء خود مينمودند چنانچه در روايت اشاره بآن شده بود و والد محقق ما در کتاب شفاء الصدور شواهدش را از کلمات آنها نقل نموده بنابراين نيت مجرد نيست تا معفو باشد بلکه متعقب بعمل خارجى قبيحى است که اقبح اعمال است دوم آنکه اگرچه نيت سوء نوشته نميشود ولى از باب فضل است و الا استحقاق عقوبت پيدا ميشود و در اين مورد بواسطه عظمت امر بحسب اين اخبار عفو نشده و اينها مخصص اخبار مطلقه عفو است سوم آنکه اين رضايت غير از ساير رضايت‌ها است چون کسيکه راضى بقتل امام باشد کافر و واجب القتل است پس کشته شدن آنها براى آنستکه ناصب و کافرند و اينکه در يکى از روايات نسبت تعدى بخدا داده شده بود با آنکه تعدى از احدى روا نيست چه رسد بخدا و قتل آنها تعدى نيست بوجوهيکه بيان گرديد براى اشاره بآنستکه اين فاجعه و ظلم و تعدى بقدرى بزرگ بود که در مقابل آن تعدى از خدا مستحسن است و اللّه اعلم.