اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ قاتِلُوهُم حَتّي لا تَکُون‌َ فِتنَةٌ وَ يَکُون‌َ الدِّين‌ُ لِلّه‌ِ فَإِن‌ِ انتَهَوا فَلا عُدوان‌َ إِلاّ عَلَي الظّالِمِين‌َ (193)
(و با ايشان قتال کنيد تا اينکه فتنه و فساد نابود شود و دين تنها براي خدا باشد، پس اگر از فتنه و فساد منتهي شوند پس تجاوز ديگر نيست مگر بر ستمکاران) بعضي از مفسرين گفته‌اند که اينکه آيه ناسخ آيه قبل است که فرمود وَ لا تُقاتِلُوهُم عِندَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ حَتّي يُقاتِلُوکُم فِيه‌ِ و ابتداء بقتال را تجويز ميکند و بعضي گفتند اينکه آيه مؤکّد آيه قبل است ولي اينکه اقوال مورد اعتماد نيست و ظاهر اينست که آيه ملاک امر بقتال و حکم جهاد را معين ميکند که تا حدي لازم و جايز است که فتنه دفع شود و وقتي فتنه ديگر نباشد حکم قتال مرتفع ميگردد چنانچه قبلا متذکر شديم که تشريع جهاد و دفاع براي دفع فتنه و قلع ماده فساد است بنا بر اينکه آيه شريفه براي بيان سرّ همه جملات آيات سابقه است يعني قتال با مشرکين و کفاري که با شما مقاتله ميکنيد و کشتن مشرکان و اخراج آنان از بلاد مسلمين و مقاتله در مسجد الحرام در وقتي که آنها مقاتله کنند همه براي اينست که فتنه و فساد مرتفع و نابود شود و دين خدا و توحيد بر روي زمين
جلد 2 - صفحه 357
مستقر گردد و بغير اينکه منظور و بعد از آنکه فتنه مرتفع شد موردي ندارد.
وَ قاتِلُوهُم حَتّي لا تَکُون‌َ فِتنَةٌ حدّ مقاتله را که رفع فتنه است بيان ميکند و مراد از فتنه همان معني افساد و اضلال است که قبلا متذکر شديم نه خصوص شرک چنانچه گفته‌اند بلکه شرک يکي از مصاديق آنست.
وَ يَکُون‌َ الدِّين‌ُ لِلّه‌ِ اينکه جمله ممکن است بيان جمله قبل باشد يعني رفع فتنه باينست که همه در سايه دين خدا و ظل‌ّ توحيد بسر برند و بسعادت دارين و فوز نشأتين نائل شوند.
و ممکن است حکمت ديگري براي تشريع جهاد و دفاع باشد که عبارت از بسط دين خدا و کلمه توحيد است زيرا غرض اصلي از خلقت بشر نيل بسعادت و تحصيل کمالات و تزکيه نفوس از اخلاق رذيله و اعمال سيئه است و اينکه غرض جز در سايه دين الهي تأمين نميشود و جهاد يکي از عوامل اساسي و ارکان اجراء اينکه منظور است چنانچه در حديث از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود «
بني الاسلام علي الخمس الصلاة و الزکاة و الحج و الجهاد و الولاية
» و لام (للّه) براي اختصاص است و ممکن است وجه اختصاص اينکه باشد که ديني که مستند بخداست و خدا جعل فرمود، اسلام است چنانچه در آية شريفه ميفرمايد إِن‌َّ الدِّين‌َ عِندَ اللّه‌ِ الإِسلام‌ُ«1» و نيز ميفرمايد‌من‌‌به وَ مَن يَبتَغ‌ِ غَيرَ الإِسلام‌ِ دِيناً فَلَن يُقبَل‌َ مِنه‌ُ«2» و نيز ميفرمايد وَ رَضِيت‌ُ لَکُم‌ُ الإِسلام‌َ دِيناً«3» و ممکن است مراد اينکه باشد که همه تحت لواي واحد که دين خداست وارد شوند و زير فرمان خدا و اوامر و نواهي او در آيند چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد هُوَ الَّذِي أَرسَل‌َ رَسُولَه‌ُ بِالهُدي وَ دِين‌ِ الحَق‌ِّ لِيُظهِرَه‌ُ عَلَي الدِّين‌ِ کُلِّه‌ِ«4» که مصداق اتم‌ّ آن در دوره ظهور حضرت
1- سوره آل عمران آيه 17
2- سوره آل عمران آيه 72
3- سوره المائده آيه 5
4- سوره التوبة آيه 33
جلد 2 - صفحه 358
بقيّة اللّه آشکارا ميگردد که فتنه و فساد و شرک از روي زمين برداشته ميشود فَإِن‌ِ انتَهَوا فَلا عُدوان‌َ إِلّا عَلَي الظّالِمِين‌َ پس اگر دست از فساد برداشتند ديگر تجاوز و دشمني با آنها نکنيد، و احتياجي نيست که عدوان بمعني جزاء عدوان تفسير شود چنانچه مفاد آيه شريفه وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثلُها«1» و آيه شريفه فَاعتَدُوا عَلَيه‌ِ بِمِثل‌ِ مَا اعتَدي عَلَيکُم است که بيانش در آيه بعد بيايد و اينکه نهي از عدوان نسبت بغير ستمکاران است ولي نسبت بستمکاران و ظالمين بايد از نظر عملشان با آنان عداوت نمود و محبت و رکون بآنها حرام است چنانچه ميفرمايد وَ لا تَرکَنُوا إِلَي الَّذِين‌َ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُم‌ُ النّارُ«2» و در حديث است که «
من احب‌ّ حجرا حشره اللّه معه