اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا بَنِي إِسرائِيل‌َ اذکُرُوا نِعمَتِي‌َ الَّتِي أَنعَمت‌ُ عَلَيکُم وَ أَوفُوا بِعَهدِي أُوف‌ِ بِعَهدِکُم وَ إِيّاي‌َ فَارهَبُون‌ِ (40)
(اي فرزندان يعقوب ياد کنيد نعمت مرا که بر شما انعام نمودم و بعهد من وفا کنيد تا بعهد شما وفا کنم و تنها از من بترسيد) اسرائيل لقب حضرت يعقوب پيغمبر «ع» و مرکب از کلمه اسرا بمعني عبد يا صفوة و از کلمه ئيل بمعني اللّه در لغت عبراني است و اسرائيل بمعني عبد اللّه يا صفوة اللّه است (بنا بر مضمون اخباري که در تفسير برهان نقل ميکند) و حضرت يعقوب دوازده پسر داشت چنانچه کافي در باب نص‌ّ بر ائمه حديث مفصلي از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده و در ضمن آن حديث است که:
1» ان عليّا «ع» حضره الذي حضره فدعا ولده و کانوا اثني عشر ذکرا فقال لهم يا بني‌ّ ان‌ّ اللّه عزّ و جل‌ّ قد أبي الّا ان يجعل في سنّة من يعقوب و ان يعقوب
جلد 2 - صفحه 8
دعا ولده و کانوا اثني عشر ذکرا فاخبرهم بصاحبهم الا و انّي اخبرکم بصاحبکم الحديث»«.
«
و نسب بني اسرائيل باين دوازده پسر يعقوب منتهي ميشود و حضرت موسي بزرگترين پيغمبران بني اسرائيل بوده نسبش بچهار واسطه به يعقوب ميرسد (موسي بن عمران بن يصهر بن قاهث إبن لاوي بن يعقوب) اذکُرُوا نِعمَتِي‌َ الَّتِي أَنعَمت‌ُ عَلَيکُم مراد از نعمت الهي که ببني اسرائيل عنايت فرموده نعمتهايي است که در آيات بعد ذکر ميفرمايد، و اينکه جمله بر وجوب شکر منعم دلالت دارد چنانچه بحکم عقل شکر منعم واجب است و براي شکر نعمت شش مورد ذکر نموده‌اند:
1- هر وقت خداوند نعمتي بانسان عنايت فرمايد 2- هنگامي که بلائي از انسان دفع نمايد 3- هر موقع متذکر نعمتي از نعم الهي بشود 4- هر موقع که متذکر دفع بلائي بشود 5- هر وقت موفق بعبادت و عمل خيري گردد 6- هر وقت از گناه و فعل قبيحي حفظ شود ولي ميتوان گفت شکر بحسب مفهوم آن که «صرف الشي‌ء فيما خلق لاجله» باشد در همه حال و در هر مورد ثابت است.
وَ أَوفُوا بِعَهدِي أُوف‌ِ بِعَهدِکُم وفاي بعهد از صفات بسيار ستوده، و حسن و مدح و لزوم آن بادله اربعه ثابت است.
در قرآن کريم در صفات نيکوکاران ميفرمايد:
1- مجلد اول صفحه 291 (هنگامي که حضرت علي «ع» محتضر شد پسران خود را خواست و آنها دوازده پسر بودند پس بآنها فرمود خداي عز و جل سنتي از يعقوب در من قرار داد و بدرستي که يعقوب پسران خود را خواند و آنها دوازده پسر بودند پس خبر داد آنان را بصاحب و پيشوايشان و آگاه باشيد که من شما را از صاحب و پيشوايتان خبر ميدهم تا آخر حديث)
[.....]
جلد 2 - صفحه 9
وَ المُوفُون‌َ بِعَهدِهِم إِذا عاهَدُوا«1» و در مدح اسماعيل پيغمبر ميفرمايد: إِنَّه‌ُ کان‌َ صادِق‌َ الوَعدِ«2» و نيز ميفرمايد وَ أَوفُوا بِالعَهدِ إِن‌َّ العَهدَ کان‌َ مَسؤُلًا«3» و در صفات مؤمنين ميفرمايد: وَ الَّذِين‌َ هُم لِأَماناتِهِم وَ عَهدِهِم راعُون‌َ«4» و از ابي مالک است که مي‌گويد خدمت علي بن الحسين عليه السّلام عرض کردم:
5» اخبرني بجميع شرايع الدين قال قول الحق و الحکم بالعدل و الوفاء بالعهد»«
«
و از حسين بن مصيب روايت شده که گفت از حضرت صادق عليه السّلام شنيدم که فرمود «
6» ثلاثة لا عذر لاحد فيها اداء الامانة الي البر و الفاجر و الوفاء بالعهد للبرّ و الفاجر و برّ الوالدين برّين کانا او فاجرين»«
و غير اينها از اخبار ديگر که در عاشر بحار صفحه 143 نقل فرموده است.
و لزوم وفاء بعهد بحکم عقل نيز ثابت است زيرا هر عاقلي وفاي بعهد را حسن و پسنديده و نقض عهد را قبيح و زشت ميشمارد، و اجماع مسلمين و ضرورت دين بلکه جميع اديان نيز بر حسن آن و لزوم رعايت آن قائم است.
و مراد از عهد که در آيه شريفه است ممکن است عهد و ميثاق خداوند با جميع اولاد آدم باشد چنانچه در آيات قرآني است مانند آيه أَ لَم أَعهَد إِلَيکُم يا بَنِي آدَم‌َ أَن لا تَعبُدُوا الشَّيطان‌َ إِنَّه‌ُ لَکُم عَدُوٌّ مُبِين‌ٌ وَ أَن‌ِ اعبُدُونِي هذا صِراطٌ مُستَقِيم‌ٌ«7» و آيه شريفه أَ لَست‌ُ بِرَبِّکُم قالُوا بَلي«8» و ممکن است عهد و ميثاقي باشد که در همين سوره پس از چند آيه ديگر ميفرمايد:
وَ إِذ أَخَذنا مِيثاق‌َ بَنِي إِسرائِيل‌َ لا تَعبُدُون‌َ إِلَّا اللّه‌َ وَ بِالوالِدَين‌ِ إِحساناً
1- سوره بقره آيه 172
(2- سوره مريم آيه 55
(3- سوره اسري آيه 36
4- سوره مؤمنون آيه 8
(5- مجلد عاشر بحار صفحه 143
(6- مجلد عاشر بحار صفحه 143
(7- سوره يس آيه 60
(8- سوره اعراف آيه 171
جلد 2 - صفحه 10
وَ ذِي القُربي وَ اليَتامي وَ المَساکِين‌ِ وَ قُولُوا لِلنّاس‌ِ حُسناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ الاية«1» و ممکن است عهد و ميثاقي که همه انبياء از امتهاي خود بر تصديق بنبوت حضرت خاتم و امامت اوصياي او گرفتند چنانچه مفاد بسياري از اخبار است که در کافي شريف ذکر شده و في الجمله از آيات شريفه قرآن نيز استفاده ميشود.
مانند آيه: وَ إِذ أَخَذَ اللّه‌ُ مِيثاق‌َ النَّبِيِّين‌َ لَما آتَيتُکُم مِن کِتاب‌ٍ وَ حِکمَةٍ ثُم‌َّ جاءَکُم رَسُول‌ٌ مُصَدِّق‌ٌ لِما مَعَکُم لَتُؤمِنُن‌َّ بِه‌ِ وَ لَتَنصُرُنَّه‌ُ«2» (و ياد کن زماني را که خدا ميثاق پيغمبران را گرفت که آن کتاب و حکمت که شما را دادم و سپس پيغمبري آيد و تصديق کند آنچه را که با شماست باو ايمان آريد و او را ياري کنيد).
و آيه: وَ مُبَشِّراً بِرَسُول‌ٍ يَأتِي مِن بَعدِي اسمُه‌ُ أَحمَدُ«3» (و بشارت دهنده‌ام به پيغمبري که بعد از من ميآيد و اسم او احمد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است).
و مراد از عهد الهي با بندگانش در جمله أُوف‌ِ بِعَهدِکُم وعده‌هايي است که خداوند به بندگان داده از اعطاء و ازدياد نعمت دنيوي و دفع بليات آن و ايتاء نعم اخروي و نجات از مهالک آن در اثر ايمان و اخلاق فاضله و اعمال صالحه، و معلوم است که خداوند خلف وعده نميفرمايد زيرا خلف وعده قبيح است و فعل قبيح محال است از خداوند صادر شود و اينکه جمله دلالت بر موضوع رجاء دارد چنانچه جمله بعد إِيّاي‌َ فَارهَبُون‌ِ بر موضوع خوف دلالت دارد و ما در مجلد سوم کلم الطيب در خاتمه کتاب ادلّه رجاء را در تحت دوازده عنوان متعرض شده‌ايم.
وَ إِيّاي‌َ فَارهَبُون‌ِ رهب بمعني خوف و خشية است و راهب کسي را گويند
1- آيه 82 و 83
2- سوره آل عمران آيه 57
3- سوره صف آيه 6
جلد 2 - صفحه 11
که لباس خوف پوشيده و از لذائذ دنيوي چشم بسته و در جاي خلوتي بعبادت نشسته باشد چنانچه در ميان نصاري معمول بوده و دين اسلام از رهبانيت منع فرموده و بمعاشرت و مراوده امر نموده و متنعّم شدن بنعم الهي و در عين حال ترک معاصي را دستور داده است و مؤمن بايد هميشه بين خوف و رجاء باشد و اخبار در اينکه باره دو دسته است:
يک دسته دلالت دارد بر اينکه خوف و رجاء بايد مساوي باشد و هيچکدام بر ديگري ترجيح نداشته باشد.
و يک دسته دلالت ميکند بر اينکه رجاء بايد بيشتر از خوف باشد و وجوهي در جمع بين اينکه دو دسته اخبار گفته‌اند که بنظر تمام نيست و آنچه بنظر درست ميرسد اينست که دسته اول راجع بنظر عبد نسبت بخودش ميباشد که بايد نه مأيوس از رحمت نه مأمون از عذاب باشد که هر دو از گناهان کبيره است، و دسته دوم راجع بنظر عبد نسبت بخدا است که رحمت او بر غضبش سبقت دارد يا من سبقت رحمته غضبه و تفصيل اينکه مطلب را انشاء اللّه در محل مناسب‌تر متذکر خواهيم شد«1».
و کسره نون فارهبون دليل برياء محذوف متکلم است که در اصل فارهبوني بوده.
1- و در کلم الطيب مجلد سيم در خاتمه بيان کرده‌ايم.
12