تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللَّهَ کَثِيراً «21» وَ لَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ قالُوا هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ ما زادَهُمْ إِلاَّ إِيماناً وَ تَسْلِيماً «22» مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِيلاً «23» لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَ يُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ إِنْ شاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ غَفُوراً رَحِيماً «24» وَ رَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ کَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً وَ کَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ وَ کانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزاً «25»
وَ أَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ وَ تَأْسِرُونَ فَرِيقاً «26» وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِيارَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُها وَ کانَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيراً «27»
ترجمه
هر آينه بتحقيق بود براى شما به پيغمبر خدا اقتدائى خوب براى کسيکه اميد دارد بخدا و روز بازپسين و ياد کند خدا را بسيار
و چون ديدند مؤمنان طايفه‌هاى دشمن را گفتند اينست آنچه وعده داد ما را خدا و پيغمبرش و راست گفت خدا و پيغمبرش و نيفزود ايشانرا جز ايمان و انقياد
از مؤمنان مردانى هستند که براستى بانجام رساندند آنچه را پيمان بستند با خدا بر آن پس از ايشان کسى است که ادراک نمود مراد خود را و از ايشان کسى است که انتظار ميکشد و تغيير ندادند تغيير دادنى
تا پاداش دهد خدا راستگويان را براستيشان و عذاب کند منافقانرا اگر بخواهد يا در گذرد از آنها همانا خدا آمرزنده مهربانست
و بر گردانيد خدا آنها را که کافر شدند با خشمشان نائل نشدند به خيرى و کفايت کرد خدا از مؤمنان کارزار را و باشد خدا تواناى غالب
و فرود آورد آنها را که پشتيبانى کردندشان از اهل کتاب از قلعه‌هايشان و انداخت در دلهاى آنها ترس را دسته‌اى را ميکشتيد و اسير مينموديد دسته‌اى را
و ميراث داد بشما زمينشان و خانه‌هاشان و مالهاشان را و زمينى را که پا نگذارده بوديد در آن و باشد خدا بر همه چيز توانا
تفسير
خداوند سبحان بعد از بيان احوال منافقان تکليف مسلمانان را معلوم فرموده که بايد اقتدا به پيغمبر اکرم نمايند در صبر بر شدائد و استقامت در امور و ثبات در ميدان جنگ و ساير اخلاق حميده و صفات پسنديده آنسرور که اگر
جلد 4 صفحه 315
چنين کرده بودند کار خوبى بود براى کسانيکه اميدوار برحمت خدا و ثواب روز جزا باشند و چنين اشخاصى البتّه بيشتر اوقات بياد خدايند و زبان ذاکر و قلب شاکر و مطمئن دارند و آنکه بعکس اهل نفاق و سخنان ناروائى که گفتند و سابقا ذکر شد وقتى اهل ايمان ديدند احزاب نامبرده در آيات سابقه را که وارد شدند و در کنار خندق جاى گرفتند ياد فرمايش پيغمبر صلى اللّه عليه و اله آمدند که فرموده بود چند روز ديگر احزاب عرب بر من هجوم آور ميشوند و ما بزحمت و مشقّت مى‌افتيم ولى عاقبت من بر آنها ظفر خواهم يافت و گفتند اين همانست که خدا و پيغمبر بما وعده داد و راست بود و موجب مزيد اعتقادشان بآنحضرت و انقيادشان از او گرديد چنانچه سابقا هم اشاره شد و اسوة بکسر الف نيز قرائت شده است و آنکه بعضى از اهل ايمان مردانى هستند که بعهد خودشان با خدا وفا نمودند و براستى و درستى بانجام رساندند آنچه را که معاهده با او نموده بودند و با پيغمبر او بر آن که بانجام برسانند آن را از صبر و سکون و ثبات در ميدان جنگ براى نصرت اسلام تا شهيد شوند پس بعضى از ايشان ادراک نمودند مراد خود را و رسيدند بآرزوى خويش و شربت شهادت را نوشيدند چون اصل نحب بمعناى نذر است و کنايه از مرگ قرار داده شده گويا آن نذر لازمى است در گردن هر کس و آنان مانند حمزه سيد الشهداء و مانند جعفر طيّارند و بعضى منتظرند که خداوند شهادت را نصيبشان فرمايد مانند امير المؤمنين عليه السّلام که هميشه منتظر بود و آرزو ميکرد چنانچه قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نمود که مراد آنانند و در روايات ديگرى تأييد شده است و بهيچ وجه تغيير و تبديلى در آن عهد ندادند بخلاف اهل نفاق که دادند و از امام صادق عليه السّلام روايت شده که پيغمبر صلى اللّه عليه و اله بامير المؤمنين عليه السّلام فرمود اى على هر کس ترا دوست داشته باشد و بميرد بمراد خود رسيده و هر کس ترا دوست داشته باشد و نميرد او منتظر است و همه روزه بر ايمان و نور او افزوده خواهد شد و در روز عاشورا هر يک از اصحاب با حضرت سيد الشهداء وداع مينمود و بميدان ميرفت حضرت ميفرمود ما هم ملحق بشما ميشويم فمنهم من قضى نحبه و منهم من ينتظر و ما بدّلوا تبديلا و اينها همه براى آنستکه دنيا جاى مواسات و آخرت دار مکافات است تا جزا دهد خدا آنانرا که براستى و درستى با پيغمبر و
جلد 4 صفحه 316
و برادران دينى خود معامله و مواسات نمودند در مقابل صدق و صفا و وفاشان و عذاب فرمايد اهل نفاق و شقاق و خودخواهى و بدعهدى را بعذاب اليم جهنّم اگر بخواهد بر حسب استحقاقشان کيفر دهد يا بپذيرد توبه آنها را اگر موفق بتوبه شوند يا توفيق توبه به آنها دهد اگر بخواهد بفضلش با آنها رفتار فرمايد در هر حال تمام اختيارات با او است و مغفرت و رحمتش وسعت داشته و دارد و خواهد داشت و باز خداوند بعضى از مواقع جنگ احزاب را گوشزد فرموده براى مزيد تذکّر و تشکّر که باز گردانيد خدا کفّار قريش و ساير قبائل عرب را که با هم متّفق شده بودند در هجوم به مسلمانان از مدينه با نهايت خشم و غيظ که جز زحمت و خسارت و رسوائى و فضاحت از اين سفر خيرى نبردند و خداوند کفايت و کفالت کرد از اهل ايمان جنگ را بقتل امير المؤمنين عليه السّلام عمرو بن عبد ود را که بآن مرعوب و مغلوب و منکوب شدند و ترک جنگ کردند و بالاخره کارشان بهزيمت و فرار و ذلّت و ادبار کشيد چون خداوند هم کمک فرمود بقوّت و عزّت خود و ارسال باد و انزال ملائکه و در نتيجه مسلمانان قوى شدند براى فوز بغنيمت و عزيز گشتند براى نيل بعزّت و سر بلندى و حسن خاتمت و در تاريخ جنگ ذکر شد که نعيم بن مسعود با اجازه پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم کارى کرد که نگذاشت بنى قريظه رسما بقريش و متّحدين با آنها ملحق شوند ولى باز چون نقض عهد پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم را نموده بودند و مسلمانان را از جهت باضطراب و تشويش بزرگى انداخته بودند مستحق عقوبت شدند لذا وقتى پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم از فرار احزاب مطمئن شد و بمدينه مراجعت فرمود هنوز نماز عصر را بجا نياورده بود که مأمور بمحاصره آنها شد بامر خدا و علم را که هنوز باز ننموده بودند بدست امير المؤمنين عليه السّلام داد و لشگر بجانب حصار آنها سوق شد و حضرت با دست اشاره فرمود بدرخت‌هاى خرما که بر حصارشان احاطه داشت همگى دور شدند و لشگر بر آنها احاطه نمود و پس از چندى که گذشت از محاصره آنها بامان آمدند و راضى بحکم پيغمبر صلى اللّه عليه و اله در باره خودشان شدند و حضرت مردهاى آنها را احضار فرمود و دست بسته همه را حاضر نمودند و هفتصد نفر بودند در آنوقت قبيله اوس که دسته‌اى از انصار بودند متوسّل بحضرت شدند و از آنها شفاعت کردند بملاحظه روابط دوستانه خودشان با آنها در سابق و حضرت حاضر شد که
جلد 4 صفحه 317
بحکم يکى از انصار که سعد بن معاذ بود در باره آنها عمل فرمايد يهود بنى قريظه هم ناچار قبول کردند و او حکم کرد که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم مردان آنها را بکشد و زنان و کودکانشانرا اسير نمايد و غنائم و اموالشان را بين مهاجر و انصار قسمت فرمايد و حضرت فرمود اى سعد حکم کردى بحکم خدا فوق هفت آسمان و بر طبق آن عمل فرمود و حىّ بن اخطب سابق الذکّر بعد از فرار احزاب به بنى قريظه پناهنده شده بود و بعد از قتل کعب بن اسيد رئيس آنها بقتل رسيد و هيچيک قبول اسلام ننمودند با آنکه کعب بن اسيد اقرار بوجود علائم نبوّت در پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نمود ولى گفت از ملامت يهود ميترسم که از دين آنها بيرون روم و حىّ بن اخطب گفت کسيرا که خدا مخذول نمايد مخذول خواهد شد و گردنش زده شد و بسزاى کردارش رسيد لذا خداوند فرموده در ضمن بيان الطاف خود که فرود آورد کسانيرا که معاونت و پشتيبانى نمودند با احزاب عرب از اهل کتاب که يهود بنى قريظه بودند از حصون و قلاعشان و انداخت در دلهاشان خوف و ترس از پيغمبر و اصحابش را که مردهاى آنها را بتمامى کشتيد و زنها و کودکانشانرا اسير کرديد و مانند ميراث بدون زحمت خداوند اراضى مزروعى نزديک و باغات و عمارات و نقود و مواشى و امتعه و اسلحه و ساير اموال آنها را نصيب و مورد استفاده شما قرار داد و نيز اراضى دور دست آنها که هنوز شما در آن پا نگذاشتيد بتصرف شما در آمد يا بعد از اين امثال اين اراضى بتصرف شما در آيد مانند خيبر و غيره که مسلمانان فتح نمودند بدون تاخت و تاز و خداوند بر هر امر قادر و توانا بوده و هست و خواهد بود.