تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِيلاً «23»
بعد از آن تخصيص مى‌دهد مؤمنان را به خصالى که در ايشان بوده و مى‌فرمايد:
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ: از ايمان آورندگان، رِجالٌ صَدَقُوا: مردانى که راست گفتند، ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ: آنچه را که عهد بستند با خداى تعالى بر آن چيزى که آن ثبات بر قتال و مقاتله براى رضاى خدا بود، زيرا عهد کننده هرگاه وفا نمايد به عهد خود پس صادق بوده در آن عهد.
شأن نزول: مفسرين نقل نموده‌اند جمعى از صحابه مانند مصعب و انس بن جبير و امثال ايشان نذر کرده بودند که در حربگاه، ملازم حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله باشند، ثبات قدم ورزيده کمر مقاتله بر ميان جان بسته و تا شربت شهادت نچشند آرام نگيرند. حق تعالى در وصف ايشان فرمود اين مؤمنان راست گفتار بودند در عهد و نذرى که نموده بودند.
فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ: پس بعضى از ايشان کس هست که بجا آورد و وفا نمود عهد و نذر خود را و کارزار کرد تا شهيد شد مانند حمزه و مصعب و انس.
نکته: «نحب» به معنى نذر و استعاره شده براى موت، چه موت مانند نذر لازم است بر رقبه هر انسان. و مراد به آن موت به طريق شهادت است، يا وفاى به نذر که ثبات با حضرت پيغمبر باشد. وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ: و بعضى ديگر کسانى هستند که انتظار شهادت مى‌کشند مانند ساير مؤمنان حقيقى که متصفند به اعتقاد جازم ثابت. وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا: و تغيير ندادند عهد را تغيير دادنى. اين تعريض است به منافقين و ضعفاى اسلام که عزم خود را به وهن بدل کردند.
تبصره: جمهور مفسران و محدثان برآنند که اين آيه در شأن حضرت
جلد 10 - صفحه 429
امير المؤمنين عليه السّلام و حمزه و جعفر بن ابى طالب نازل شده و احاديث در آن وارده شده:
1- ابن بابويه (رحمه اللّه) در خصال- از حضرت باقر عليه السّلام که حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در حديثى با يهودى فرمود: به تحقيق عهد کرديم با خدا و رسول، من و عموى من حمزه و برادرم جعفر و پسر عموى من عبيده، بر امرى و وفا نموديم به آن براى خدا، پس پيش گرفتند بر من اصحاب من که آن سه نفر باشند و در عقب افتادم از ايشان به مصلحت خدا، و در حق من نازل فرمود اين آيه را «1».
2- ابو القاسم حسکانى- از ابى اسحق روايت نموده که حضرت امير عليه السّلام فرمود: در حق ما نازل شد اين آيه، و فرمود: منم قسم به خدا آنکه انتظار دارد و تبديل نمى‌دهم تبديل دادنى «2».
3- در مناقب حضرت سيد الشّهداء عليه السّلام در وداع آخر هر شهيدى مى‌فرمود (فمنهم من قضى نحبه و منهم من ينتظر) «3» اگر مناسب در حق ايشان نبود اين را تلاوت نمى‌کرد.
تتمه: چون آيات شريفه عام است، پس شامل باشد مؤمنين ثابت الايمان را، چنانچه در کافى حضرت صادق عليه السّلام به بعض از شيعيان فرمود: ذکر نموده خدا شما را در کتاب خود در آيه (مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ...) بدرستى که شما وفا کرديد به آنچه خدا از شما ميثاق گرفت و آن ولايت ما بوده و شما تبديل نکرديد ما را به غير ما «4»، يعنى شما غير ما را اختيار نکرديد.
و نيز آن حضرت فرمود که رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: يا على هر که دوست داشته باشد تو را و مرده باشد، پس «قضى نحبه». و هر که دوست داشته باشد تو را و نمرده باشد، پس او منتظر
«1» کتاب الخصال (چاپ 1389 هجرى قمرى)، ج 2، باب السبعة، ص 376، ذيل روايت 58.
«2» شواهد التنزيل (چ بيروت 1393 هجرى)، ج 2، ص 1، روايت 627.
«3» مناقب ابن شهر آشوب، (چ علميه قم)، ج 4، ص 100.
«4» فروع کافى (ج 8)، ص 35- 34.
جلد 10 - صفحه 430
است و طلوع نکند آفتاب و غروب نکند مگر آنکه طلوع کند بر او به رزق و ايمان «1».
تتمه: رجوع به تاريخ اصحاب خاصه حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و ائمه معصومين و بزرگان دين مبين، اين مطلب را محقق سازد که در عهد خود ثابت، و صداقت خود را به گفتار و کردار به عالميان معرفى، و داستان خود را سرمشق براى عموم مؤمنين تا قيامت قرار دادند. از جمله در احوالات شهيد اول شمس الدين محمد (رضوان اللّه عليه) فقيه بزرگ که در زهد تقوى و علم و فقاهت سر آمد زمان بود و در احاطه بر ابواب فقه، چشم روزگار نديده، علماء چهار مذهب اطاعت او و از محضر علمش بهره‌ور شدند عاقبت به سبب حسادت پس از مدت يک سال حبس که کتاب «لمعه» را به مدت هفت روز در محبس نوشت بدون آنکه کتب فقهى نزد او باشد، به سبب تشيّع از روى عناد و لجاج بعد از مباحثه قاضى بن عباد جماعه معاند وضو ساخته، دو رکعت نماز خوانده و فتواى قتل شيخ را داد، و حکم قتل از «بيدمر» والى شام صادر شد، روز نوزدهم يا نهم جمادى الاولى 782 آن وجود محترم را به شمشير کشتند و بعد جسد او را بدار آويختند، و بعد سنگسار نمودند پس از آن سوزانيده شد به آتش در بلده دمشق. خداى تعالى لعنت کند فاعلين و راضين به اين امر را «2».