تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَ تُؤْوِي إِلَيْکَ مَنْ تَشاءُ وَ مَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْکَ ذلِکَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَ لا يَحْزَنَّ وَ يَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ کُلُّهُنَّ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِکُمْ وَ کانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (51) لا يَحِلُّ لَکَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَ لا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ ما مَلَکَتْ يَمِينُکَ وَ کانَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ رَقِيباً (52) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَکُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَ لکِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِکُمْ کانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْکُمْ وَ اللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَ إِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَ لا أَنْ تَنْکِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِکُمْ کانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً (53)
ترجمه
دور ميکنى از خود آنرا که ميخواهى از آنها و جاى ميدهى بسوى
جلد 4 صفحه 333
خود آنرا که ميخواهى و آنرا که خواستى از آنانکه کناره کردى پس نيست گناهى بر تو اين نزديکتر است بآنکه خوشحال شوند و غمگين نشوند و خوشنود گردند بآنچه دادى بآنها همگيشان و خدا ميداند آنچه در دلهاى شما است و بوده است خدا داناى بردبار
حلال نيستند براى تو زنها بعد از اين و نه آنکه تبديل کنى آنها را بجفتهائى و اگر چه بشگفت آورد ترا نيکوئى آنها جز آنچه مالک شد دستت و بوده است خدا بر همه چيز نگهبان
اى کسانيکه ايمان آورديد داخل نشويد در خانه‌هاى پيغمبر مگر آنکه اذن و دعوت حاصل شود براى شما بسوى غذائى با آنکه منتظر نباشيد آماده شدنش را و امّا چون خوانده شويد پس در آئيد و چون خورديد پس پراکنده شويد و با آنکه انس گيرنده نباشيد براى صحبتى همانا اين کار شما آزار ميکند پيغمبر را پس شرم ميکند از شما و خدا شرم نميکند از سخن راست درست و چون بخواهيد از آنها چيزى از امتعه پس بخواهيد از آنها از پشت پرده اين پاکيزه تر است براى دلهاى شما و دلهاى آنها و نبوده است براى شما که آزار کنيد پيغمبر خدا را و نه آنکه نکاح کنيد زنهايش را بعد از او هرگز همانا اين کار شما بوده است نزد خدا بزرگ.
تفسير
خداوند منّان بعد از کناره‌گيرى پيغمبر خود از زنانش و بيان اختصاص آنحضرت با حکامى در ازدواج که سابقا ذکر شد امتياز ديگرى براى او مقرّر فرموده و آن اختيار متارکه و تأخير در آشتى نمودن با آنها است به اين معنى که حق دارد هر زنى را نخواهد بمتارکه خود با او ادامه دهد و با او همبستر نشود يا او را طلاق دهد و هر زنى را که بخواهد در کنار خود جاى دهد و بلوازم زناشوئى در باره او عمل نمايد و اگر با زنى متارکه کرد و پس از چندى مايل بمخالطه با او شد حق دارد باو رجوع کند و اين در واقع هم سياستى است نسبت بآنها که بدانند اختيارات تامّه از جانب خدا با پيغمبر صلى اللّه عليه و اله است و مانند سابق توقّع زيادى نداشته باشند و راضى باشند بهمان نفقه و کسوه‌اى که پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و سلم بآنها همگى مى‌دهد و خوشنود باشند که حضرت بکلّى آنها را از زير سايه خود بيرون نکرده و اگر وقتى با بعضى متارکه فرمود ممکن است باز رجوع کند نه آنکه ديگر بآنها رجوع نميفرمايد و اين موجب تسليت خاطر و رفع اندوه آنها
جلد 4 صفحه 334
گردد و بدانند اين بحکم الهى است و تحمّل آن موجب اجر است و خداوند در باره زنان پيغمبرش بمساوات حکم فرموده و خصوصا بعضى را بر بعضى ترجيح نداده و هم توسعه است نسبت به پيغمبر صلى اللّه عليه و اله که با آن همه تحمّل ناملائمات خارجى در خانه مجبور نباشد بر خلاف طبع رفتار نمايد و خدا ميداند که در دل پيغمبر خود و بندگان چه جاى گرفته از محبّت و ميل ببعضى از زنان و بى‌ميلى و کراهت از بعضى و رضاى بحکم الهى و نارضايتى از آن و غير اينها و ميداند مصلحت آنها را و بردبار است در عقوبتشان و فرموده حلال نميباشد بر تو زنها بعد از آنچه ذکر شد در آيه تحليل سابق و آنچه ذکر شده در آيه تحريم زنان در سوره نساء بهيچ عنوانى از عناوين و نه آنکه تبديل نمائى يکى از آنها را بيکى از زنانى که در آن آيه بتحريمشان تصريح شده اگر چه بشگفت آورد ترا حسن آنها مگر کنيزى را که مالک شوى و از او خوشت بيايد که ميتوانى با او هم بستر شوى و فائده زناشوئى از آن ببرى خلاصه آنکه عناوين محلّله در اين آيه بطورى که ذکر شد که زنان و کنيزان فعلى و بنات اعمام و اخوال و عمّات و خالات و زن واهبه مؤمنه باشد حلال و عناوين محرّمه در آن آيه حرام و تبديل افراد داخل در اين آيه بافراد داخل در آن نيز حرام است مگر کنيز اگر چه ابتياعى باشد که داخل در عناوين مذکور در آيه تحليل نيست و ميشود عنوان استخدام را در آن تبديل بزناشوئى نمود ولى نميتوان تبديل نمود زن مؤمنه واهبه را بکافره چون نکاح کوافر حرام است خصوصا بر پيغمبر صلى اللّه عليه و اله پس نميتواند آنرا طلاق دهد و اين را بگيرد آنچه ذکر شد بنظر حقير حاصل جمع بين ظاهر آيه دوّم و روايات مستفيضه از ائمه اطهار در اينمقام است ولى نميدانم کسى قائل بآن شده باتمام خصوصيّات يا نه بلى گفته شده در تفسير اين آيه که مراد آنستکه حلال نيست براى پيغمبر صلى اللّه عليه و اله بعد از اجناس مذکوره که تنصيص بحلّيّت آنها براى او شده زنانى و نه آنکه تبديل نمايد آنها را به ازواجى از اجناس ديگر ولى ظاهرا مشهور در تفسير آن اينست که غير از همان نه زن معروفه که عايشه و حفصه و امّ حبيبه دختران ابو بکر و عمر و ابو سفيان و امّ سلمه و زينب و ميمونه و صفيّه و سوده و جويريه باشد زن ديگر بعد از اين آيه بر پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و سلم حلال نبوده و تبديل آنها بزنان
جلد 4 صفحه 335
ديگر که حضرت يکى را طلاق دهد و بجاى او زن ديگرى بگيرد هم جايز نبوده اگر چه پيغمبر صلى اللّه عليه و اله فريفته او شده باشد مگر آنکه کنيز باشد و اين حکم را خداوند براى قدردانى از امّهات مؤمنات فرموده که بعد از آيه تخيير اختيار کردند صحبت با پيغمبر صلى اللّه عليه و اله را بر متاع دنيا و گفته‌اند بعد از شهادت جعفر بن أبي طالب عليه السّلام پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و سلم خواهان زوجه‌اش اسماء بنت عميس شد و خواست او را بگيرد خداوند نهى فرمود و نگرفت و ابو بکر او را اختيار نمود و انصافا اين معنى با ظاهر آيه منطبق است ولى در روايات متعدّده از صادقين عليهما السّلام صريحا از آن تکذيب شده و فرموده‌اند چگونه مردم باراده خودشان ميتوانند تبديل نمايند و پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و سلم نميتواند مراد آنست که حلال نيست بر پيغمبر صلى اللّه عليه و اله بعد از آيه تحريم در سوره نساء که تزويج فرمايد يکى از مذکورات در آن آيه را و حلال است که تزويج فرمايد هر که را بخواهد غير از آنها لذا بعضى قائل شده‌اند که اين آيه منسوخ شده بآيه تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَ تُؤْوِي إِلَيْکَ مَنْ تَشاءُ و از عايشه نقل نموده‌اند که پيغمبر صلى اللّه عليه و اله از دنيا نرفت تا حلال شد براى او از زنان آنچه را بخواهد و بعضى گفته‌اند که منسوخ است اين آيه بآيه إِنَّا أَحْلَلْنا لَکَ أَزْواجَکَ و نسبت داده شده است اين قول باصحاب اماميّه رضوان اللّه عليهم و منافات ندارد با تقدّم آندو چون آيات بر حسب نزول مرتّب نشده است و بنابر آنچه مستفاد از روايات است ظاهرا خطاب به پيغمبر صلى اللّه عليه و اله در آيه از قبيل ساير خطابات قرآنيّه است بآنحضرت که مقصود عموم است و اختصاصى باو ندارد و بنابر آنچه حقير بيان نمودم در جمع بين ظاهر آيه و روايات وارده اختصاص دارد حليّت براى پيغمبر صلى اللّه عليه و اله بعناوين مذکوره در آيه تحليل مثلا نکاح کتابيّه براى آنحضرت جائز نيست و جائز نيست براى او که مردى را وادار کند زنش را طلاق دهد براى آنکه آن زن را بگيرد اگر چه فريفته او شده باشد و آنمرد با رضايت اين کار را بکند چون در آيه تحليل کتابيّه ذکر نشده و نکاح محصنات حرام است و تبديل عنوان آن بر پيغمبر صلى اللّه عليه و اله نيز حرام چون شأن او اجلّ از اينهاست و شايد بر مردم ديگر حلال باشد و به اين معانى در فرمايش قمّى ره و بعضى از روايات اشاره شده است و خدا مراقب احوال
جلد 4 صفحه 336
بندگان است هر کس را بمناسبت حالش تکليف ميکند و مراقب اطاعت و معصيت آنان است تا پاداش دهد و بکيفر برساند و گفته‌اند بعضى از مسلمانان براى خوردن غذا بدون اجازه بخانه پيغمبر صلى اللّه عليه و اله ميرفتند و اگر غذا آماده نشده بود مى‌نشستند تا مهيّا شود و بياورند و بعد از صرف غذا باز هم مى‌نشستند و صحبت ميکردند و اين موجب تضييع وقت پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و زحمت اهل منزل او بود لذا خداوند آنها را از اين عمل منع فرمود براى آنکه موجب تصديع خاطر و آزار حضرت نشود و او شرم ميفرمود از آنها که اظهار کند ولى خداوند از حق گوئى شرم نميکند و چون براى گرفتن امتعه و اثاثيّه بعاريت از زنان پيغمبر (ص) بخانه او ميرفتند با آنها رو برو ميشدند لذا خداوند بمردها دستور داده که از پس پرده سؤال کنند و جواب بگيرند چون اين براى پاک داشتن دل آنها و زنان از خيالات شيطانى بهتر است و قمّى ره راجع باين موضوع که مربوط بآيه سوّم است فرموده پيغمبر (ص) در شب زفاف با زينب بنت جحش وليمه داد و بعد از صرف طعام اصحاب مايل بودند بنشينند صحبت کنند و حضرت مايل بود با زينب خلوت کند پس اين آيه نازل شد و راجع بذيل آيه نقل نموده که وقتى آيه النّبى اولى بالمؤمنين نازل شد و زنان آنحضرت بمنزله مادران اهل ايمان شدند طلحه در غضب شد و گفت محمّد صلى اللّه عليه و اله و سلم زنان خود را بر ما حرام ميکند و خودش زنان ما را ميگيرد اگر خدا او را مرگ دهد ما در ميان پاى زنان او در آئيم چنانچه او در ميان پاى زنان ما در آمد پس نازل شد وَ ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ تا آخر آيه ولى اهل سنّت نقل نموده‌اند که او گفت من عايشه را ميگيرم در هر حال اذيّت نمودند بدست و زبان او و آل اطهارش را و گرفتند بعضى از زنانش را و در دنيا بغضب الهى گرفتار شدند و ذکرش مناسب نيست و آن نزد خدا گناه بزرگى بود که فوق آن تصوّر نميشود و ترجئ با همزه و لا تحلّ با تاء نيز قرائت شده است.
جلد 4 صفحه 337