تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَکُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَ لکِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِکُمْ کانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْکُمْ وَ اللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَ إِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَ لا أَنْ تَنْکِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِکُمْ کانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً (53)
«1» تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 367.
جلد 10 - صفحه 474
شأن نزول: چون حضرت، زينب را به حکم حق تعالى قبول نمود وليمه‌اى ترتيب، مردم را طلبيد، چون طعام خوردند مشغول صحبت شدند، آخر حضرت از مجلس برخاست، اکثر صحابه تبعيت نموده برخاستند، سه نفر ماندند. سخن مى‌گفتند؛ حضرت شرم داشت که ايشان را عذر خواهد، بعد از انتظار بسيار که خلوت شد، به حجره زينب درآمد. انس خواست داخل شود، حضرت پرده حجره فروگذاشت آيه حجاب نازل شد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورديد به خدا و رسول، لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِ: داخل نشويد به خانه‌هاى پيغمبر، إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَکُمْ: مگر در وقتى که اجازه داده شود براى شما، يعنى شما را دعوت کنند، إِلى طَعامٍ: به خوردن طعام، غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ: درآييد در خانه پيغمبر در حالتى که غير منتظر باشيد وقت طعام را، يا آنکه اذن دهند شما را در حالتى که انتظار وقت طعام نکشيد، يا منتظر رسيدن وقت آن نباشيد؛ چه مروى است جمعى محافظت وقت طعام مى‌کردند، چون آن وقت مى‌رسيد و اثر دود از مطبخ ظاهر مى‌شد، مى‌آمدند و مى‌نشستند؛ حکم شد چون اذن داده شد منتظر نباشيد وقت آن برسد «1».
تنبيه: آيه شريفه دستور اخلاقى بزرگى را فرمايد که: نيکو نيست داخل شدن شخص به طعامى بدون دعوت. و لذا در وصاياى حضرت نبوى به حضرت علوى صلوات اللّه عليهما فرمايد: هشت نفرند که اگر اهانت شوند البته ملامت نکنند
«1» تفسير منهج الصادقين، ج 7 ص 352- 351.
جلد 10 - صفحه 475
مگر خود را: کسى که برود به سفره‌اى که دعوت نشده به آن ... «1» وَ لکِنْ إِذا دُعِيتُمْ: و لکن چون دعوت شويد، فَادْخُلُوا: پس داخل شويد، فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا: پس چون طعام خوريد، پس پراکنده شويد و مکث مکنيد. آيه خطاب است به کسانى که منتظر رسول بودند و به جهت آن در خانه مى‌نشستند، و الّا هيچکس را جايز نبود که به جهت غير طعام، بدون اذن داخل شوند و مکث کنند. وَ لا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ: (عطف بر «ناظرين» يا به فعل مقدر) يعنى داخل مشويد و تمکن نيابيد در خانه رسول در حالتى که آرام يافتگان باشيد براى سخن يکديگر، يا براى سخن اهل بيت به طريق استماع آن.
بعد علت عدم مکث طويل را فرمايد: إِنَّ ذلِکُمْ کانَ يُؤْذِي النَّبِيَ:
بدرستى که اين درنگ شما بعد از طعام و استيناس به کلام هست که مى‌رنجاند پيغمبر را، فَيَسْتَحْيِي مِنْکُمْ: پس شرم مى‌دارد از شما که گويد بيرون رويد، وَ اللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِ: و خداى تعالى شرم نمى‌دارد از گفتن حق، يعنى خروج شما حق است، پس سزاوار آنست که به جهت حيا ترک کرده نشود، چنانچه حق تعالى ترک اظهار حق نفرمود به جهت حيا، و امر نمود به خروج شما و براى تعظيم رسول نهى دخول شما نمود به خانه او بدون اذن، و منع فرمود شما را از آنچه موجب اذيت آن حضرت شود.
بعضى از علماء فرموده‌اند: (هذا ادب ادّب اللّه الثّقلاء) اين ادبى است که حق تعالى به آن تأديب کسانى نموده که در مجلس سنگين شوند و دير برخيزند «2».
وَ إِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً: و هرگاه خواهيد از زنان پيغمبر که بدان انتفاع يابيد از امتعه خانه؛ فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ: پس سؤال کنيد ايشان را از پس پرده و حجاب، ذلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ: اين پرسش از پس پرده، پاک و پاکيزه‌تر است براى قلبهاى شما، وَ قُلُوبِهِنَ: و دلهاى ايشان را از ريب و تهمت و از خواطر شيطانيه و هواجس نفسانيه.
«1» کتاب الخصال، چاپ حيدرى، باب الثمانيه، ص 410، روايت 12.
«2» تفسير مجمع البيان، ج 4 ص 368.
جلد 10 - صفحه 476
تنبيه: اين مطلب محقق است که آيات قرآنى عبرت و اعتبار به عموم لفظ است نه خصوص سبب، بنابراين گرچه آيه در خصوص زنان حضرت نازل شده و لکن حکمش عام است نسبت به تمام زنان امت، که در صورت احتياج مخاطبه و خواستن چيزى از آنان، از پس پرده و حجاب با آنها مکالمه نمايند؛ و از اين آيه استدلال حجاب براى زنان لازم آيد. وجه استدلال آنکه: وقتى زن موظف باشد به پوشش تمام اندام و حجم بدن در موقع تکلم با اجنبى، البته به طريق اولى موظف باشد به حجاب سر و صورت نسبت به مردان؛ و ايضا اگر چنانچه حجاب واجب نبودى، امر به حجاب در وقت تخاطب هم لغو بودى؛ و اگر مناط عدم حجاب، ظهور مفسده باشد، همين مناط، در عدم حجاب صورت نيز مو به مو بود بلکه اشدّ و اکدّ باشد.
ابو حمزه ثمالى فرموده: دو مرد از اصحاب گفتند: آيا پيغمبر زنان ما را نکاح کند و ما زنان او را نتوانيم نکاح کنيم، به خدا قسم اگر بميرد ما زنان او را نکاح کنيم؛ مراد ايشان يکى عايشه و ديگرى ام سلمه بود «1». حق تعالى آيه شريفه نازل فرمود:
وَ ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ: و نرسد و نشايد و سزاوار نيست اينکه اذيت کنيد رسول خدا را و بجا آوريد آنچه از آن کراهت دارد، وَ لا أَنْ تَنْکِحُوا أَزْواجَهُ: و نشايد مر شما را اينکه نکاح کنيد زنان او را، مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً: از بعد وفات او يا طلاق دادن او هرگز و هيچوقت. اين از جمله اختصاصات رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله باشد. إِنَّ ذلِکُمْ کانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً: بدرستى که ايذاى آن حضرت و نکاح ازواج او، نزد خداى تعالى گناه بزرگ است، زيرا پاس احترام حضرت لازم است در حيات و بعد از وفات او، چه حق شناسى و تعظيم سپاس دارى آن حضرت در هر دو حال يکسان است.
«1» همان مدرک، ص 366 و منهج الصادقين، ج 7، ص 353.
جلد 10 - صفحه 477