اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِنّا عَرَضنَا الأَمانَةَ عَلَي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ الجِبال‌ِ فَأَبَين‌َ أَن يَحمِلنَها وَ أَشفَقن‌َ مِنها وَ حَمَلَهَا الإِنسان‌ُ إِنَّه‌ُ کان‌َ ظَلُوماً جَهُولاً (72)
بدرستي که ما عرضه داشتيم امانت خود را بر آسمانها و زمين و کوه‌ها پس ابا کردند اينکه تحمل کنند و ترسيدند که مبادا خيانت در امانت شود و گرفتار عذاب الهي شوند و قبول کرد انسان و حمل نمود بدرستي که انسان بخود ظلم کرده و جهالت ورزيده.
اينکه آيه شريفه از مشکلات آيات است اخبار بسياري داريم تفسير شده به ولايت امانت الهيه را بعض مفسرين گفتند اوامر و نواهي الهيه است بعضي گفتند احکام و فرائض الهيه است بعضي گفتند عقل است بعضي گفتند وفاء بعهد است که در آيه شريفه ميفرمايد أَ لَم أَعهَد إِلَيکُم يا بَنِي آدَم‌َ أَن لا تَعبُدُوا الشَّيطان‌َ (يس آيه 60) بعضي گفتند راجع به آيه شريفه أَ لَست‌ُ بِرَبِّکُم قالُوا بَلي (اعراف آيه 172) است و در جمله:
جلد 14 - صفحه 537
إِنّا عَرَضنَا الأَمانَةَ عَلَي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ الجِبال‌ِ مراد اهل سماوات و ارض و جبال است زيرا نفس سماوات و ارض و جبال شعور و ادراک ندارند و آنچه بنظر ميرسد و ميتوان حمل اخبار را بر آن کرد مراد از امانت وجود مقدس انبياء و ائمه اطهار هستند اينها امانت الهيه هستند و خلفاء او که بايد اطاعت آنها را بکنند و آنها را حفظ کنند و اذيت بآنها نکنند و آنها را محترم بدارند و مراد از عرض ولايت هم همين است و الا نفس ولايه عرضه داشته شد بر آسمانها مزين شده به ستاره‌ها بزمين پس زمين قبول کرد مزين شد به حبوب و فواکه و رياحين و هکذا بر آبها اشجار کوه‌ها طيور انعام و جميع مخلوقات چنانچه صريح اخبار است.
و اينکه گفتند اينها شعور و ادراک ندارند خلاف صريح آيات است چنانچه مکرر بيان شده که اينها شعور و ادراک و تسبيح و تحميد و ذکر و عبادت و سجده و معرفت دارند و اخبار هم فوق حد احصاء است پس مراد اهل ولايت انبياء و ائمه و اولياء حق هستند و اينکه آسمانها و زمين و جبال:
فَأَبَين‌َ أَن يَحمِلنَها وَ أَشفَقن‌َ مِنها براي اينست که از عهده آنها خارج است زيرا اينها در روي زمين با ساير افراد بشر محشورند و بشر هم قواي شهوت و غضب و وهم او زياد است بسا جسارتي بآنها شود و اينها مسئول شوند ولي انسان قبول کرد و عهده‌دار شد.
وَ حَمَلَهَا الإِنسان‌ُ که معناي خليفه است و حفظ خليفة اللّه حتم و لازم است.
إِنَّه‌ُ کان‌َ ظَلُوماً جَهُولًا چه اندازه ظلم به انبياء و ائمه کردند و چه اندازه جهالت ورزيدند و خود را مقدم بر آنها دانستند.
و اينکه بعضي گفتند مراد عقل است اينهم درست نيست زيرا ذوي العقول منحصر به انسان نيست، باري هذا ما عندنا، و اللّه العالم بمراد.