تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أَحْصاهُ اللَّهُ وَ نَسُوهُ وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ «6» أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ ما يَکُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلاَّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلاَّ هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْنى مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْثَرَ إِلاَّ هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ ما کانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ «7» أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ وَ يَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ مَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَ إِذا جاؤُکَ حَيَّوْکَ بِما لَمْ يُحَيِّکَ بِهِ اللَّهُ وَ يَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْ لا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصِيرُ «8» يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَناجَيْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ مَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَ تَناجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ «9» إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئاً إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ «10»
ترجمه
روز که برمى‌انگيزاند خدا آنها را همگى پس خبر ميدهد آنان را بآنچه کردند تعداد و ضبط نمود آنرا خدا و فراموش کردند آنها آنرا و خدا بر همه چيز ناظر و آگاه است
آيا ندانستى که خدا ميداند آنچه را که در آسمانها و آنچه در زمين است نمى‌باشد هيچ گفتگوى نهانى سه نفر مگر آنکه او چهارمى آنها است و نه پنج نفر مگر آنکه او ششمى آنها است و نه کمتر از اين و نه بيشتر مگر آنکه او با آنها است هر جا که باشند پس خبر ميدهد آنان را بآنچه کردند روز رستخيز همانا خدا بهمه چيز دانا است
آيا نظر ننمودى بآنانکه نهى شدند از گفتگوى نهانى پس باز ميگردند بآنچه نهى شدند از آن و راز گوئى ميکنند بگناه و دشمنى و نافرمانى پيغمبر و چون آيند نزد تو تحيّت گويند بتو بچيزى که
جلد 5 صفحه 160
تحيّت نگفت ترا بآن خداوند و ميگويند در ميان خودشان چرا عذاب نميکند ما را خدا بآنچه ميگوئيم کافيست براى آنها جهنّم وارد مى‌شوند در آن پس بد جاى بازگشتى است
اى کسانى که ايمان آورديد وقتى که گفتگوى نهانى ميکنيد پس گفتگوى نهانى نکنيد بگناه و نافرمانى پيغمبر و گفتگوى نهانى کنيد به نيکى و پرهيزکارى و بترسيد از خداوندى که بسوى او محشور خواهيد شد
جز اين نيست که گفتگوى نهانى از شيطانست تا غمگين شوند آنان که ايمان آوردند و نيست زيان رساننده بايشان چيزى مگر باذن خدا و بر خدا بايد توکّل کنند مؤمنان.
تفسير
خداوند متعال در آيات سابقه اخيرا وعده عذاب بکفّار داد و در اين آيات وقت آن را بيان فرموده که روز قيامت است و آن روزى است که خداوند تمام مردم را زنده و از قبور بيرون ميآورد و در صحراى محشر جمع ميفرمايد پس خبر ميدهد بآنها از اعمال خوب و بدشان که خدا آنها را بشمار درآورده باحاطه علميّه خود بعدد آنها و ثبت و ضبط فرموده در نامه اعمال بندگان و آنها براى زيادى اعمال يا بى‌اعتنائى بآن فراموش نمودند آنها را ولى خدا بر هر چيز ناظر و حاضر و گواه و آگاه است آيا نمى‌بينى و نميدانى تو اى پيغمبر و يا اى انسان خردمند و اقرار نميکنى که خدا ميداند آنچه را در آسمانها و زمين است چون خطاب ظاهرا به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و باطنا بعموم خلق و استفهام براى اخذ اقرار از آنها است و براى توضيح احاطه علميّه خود بجزئيات اعمال و احوال بندگان ميفرمايد هيچ رازگوئى و گفتگوى محرمانه سه نفرى نيست مگر آن که خدا چهارم آنها است در علم و اطّلاع بخصوصيّات آن گفتگو چون با او اهل آن راز چهار نفر مى‌شوند و بعضى گفته‌اند نجوى آنست که ميان سه نفر باشد و سرّ آنست که ميان دو نفر باشد ولى ظاهرا کليّت ندارد بلکه غالبا آن بر سه نفر ببالا اطلاق مى‌شود و همچنين هيچ نجواى چهار نفرى نيست مگر آنکه خداوند بهمان معنى پنجم آنها است و همچنين هيچ نجواى کمتر از عدد مذکور و بيشتر از آن نيست مگر آنکه خداوند با آنها است بهمان معنى هر جا که باشند و اين شاهد است بر آن که اختصاص بسه نفر ندارد پس روز قيامت خبر ميدهد اصحاب نجوى را
جلد 5 صفحه 161
بصحبت‌هاى محرمانه آنها براى جزا دادن بر آن و در ذيل آيه اشاره شده بجهت بودن خدا با آنها که آن عالم بودن او است بتمام اشياء و اقوال و احوال آشکار و پنهان و در روايات ائمه اطهار باين معنى تصريح شده که جهت بودن خداوند يکى از اهل نجوى و با آنها هر جا باشند احاطه علمى و شهود خارجى است نه بودن او در عداد آنها و يکى از آنان بذات مقدّس خود چون اگر چنين باشد محدوديّت ذاتى و احتواء خارجى که از لوازم و خواص جسم است براى خداوند لازم ميآيد که منزّه است ذات اقدسش از آن و هر چه موجب فقر و احتياج باشد بمکان و زمان و علّت و امثال آن در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که نازل شد اين آيه در حق فلان و فلان و ابو عبيده جرّاح و عبد الرّحمن بن عوف و سالم مولى ابو حذيفه و مغيرة ابن شعبه وقتى که نوشتند نوشته‌ئى بين خودشان و معاهده نمودند که بعد از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نگذارند خلافت در بنى هاشم باشد و قمّى ره نيز اين معنى را نقل نموده و راجع بآيه بعد در مجمع از ابن عباس ره نقل نموده که يهود و منافقين با هم نجوى مى‌کردند و باهل ايمان نظر مينمودند و بهم چشمک ميزدند و ايشان تصوّر مى‌کردند خبر قتل يا مصيبت وارده بر کسانشان که بجنگ رفته‌اند بآنها رسيده و محزون مى‌شدند و پس از چندى از اين معنى به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شکايت نمودند و حضرت آنها را منع فرمود و ممتنع نشدند و اين عمل را تکرار کردند لذا خداوند ميفرمايد به پيغمبر خود آيا نديدى کسانى را که نهى شدند از گفتگوى نهانى و منتهى نشدند و عود مى‌کنند بآن عمل نهى شده و گفتگو ميکنند سرّا بگناه که آزار اهل ايمان باشد و بدشمنى با ايشان که ميخواستند مشوّش و محزون کنند آنان را و بنافرمانى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در ارتکاب و عود بعملى که آن حضرت نهى فرموده از آن يا توصيه‌اى که بيکديگر مى‌کردند در ترک اطاعت او و بدتر از همه آن که وقتى ميآمدند خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌گفتند السّام عليک يا ميگفتند انعم صباحا و انعم مساء که تحيّت زمان جاهليّت است بجاى السّلام عليک که تحيّت اسلام است و خداوند فرموده و سلام على عباده الّذين اصطفى چون سام در لغت آنها بمعناى مرگ بود يا از آن باد سام را اراده مى‌کردند و پيغمبر (ص) جواب ميفرمود و عليک يا و عليکم
جلد 5 صفحه 162
چنانچه قمّى ره و غيره نقل نموده‌اند و پيش خودشان با يکديگر ميگفتند اگر محمّد پيغمبر است چرا ما را براى اين کارها عذاب نميکند لذا خدا فرموده عذاب آخرت کافى است براى آنها و بد است آن مرجع و مصير و مئال و عقوبت و نکال آن بمراتب اشدّ از عقوبات دنيوى است و بعد از اين خداوند اهل ايمان را از اين قبيل نجوى نهى فرموده و مقرّر داشته که نجوى بايد بخير و صلاح اهل ايمان و پرهيز از مخالفت خدا و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باشد با اشاره بآن که روز حشر خداوند اهل نفاق و نجواى ممنوع را مجازات خواهد فرمود و در آيه اخيره گوشزد فرموده که نجواى کفّار و منافقين از وساوس شيطان و باغواء آن ملعون است براى آن که اهل ايمان محزون و پريشان خاطر گردند و تا خدا نخواهد آن عمل شيطان يا آن نجواى پيروان او ضررى باهل ايمان وارد نميسازد و تکليف ايشان توکّل و اعتماد بحفظ الهى است در اين امر و ساير امور و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مراد از شيطان دوّمى است و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که اگر شما سه نفر مصاحب و با يکديگر باشيد نبايد دو نفرى نجوى کنيد چون اين موجب حزن آن يک نفر مى‌شود و بعضى گفته‌اند مراد از نجوى در اين آيه خوابهاى شيطانى است که موجب حزن و پريشانى خاطر گردد و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام در سبب نزول اين آيه خواب مفصّلى از اين قبيل از حضرت زهرا (ع) نقل نموده با تأديب پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آن شيطان خاص را که موجب اين خواب شده بود و دستور علاج آن بآنکه خواب بيننده بگويد اعوذ بما عاذت به ملائکة اللّه المقرّبون و انبياء اللّه المرسلون و عباده الصّالحون من شرّ ما رأيت في رؤياى و بخواند سوره حمد و معوّذتين و قل هو اللّه احد را و آب دهان افکند سه مرتبه بجانب چپ خود که مأمون از ضرر آن خواهد بود و در کافى از آن حضرت نقل نموده در علاج اين قبيل خوابها که بعد از ديدن چنين خوابى از آن پهلو که خوابيده بپهلوى ديگر شود و اين آيه را تلاوت نمايد تا باذن اللّه و بگويد عذت بما عاذت به ملائکة اللّه المقرّبون و انبيائه المرسلون و عباده الصّالحون من شرّ ما رأيت و من شرّ الشّيطان الرّجيم و بنظر حقير اين معنى از بطون است که با ظواهر منافاتى ندارد و اللّه اعلم.
جلد 5 صفحه 163