تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجادِلُکَ فِي زَوْجِها وَ تَشْتَکِي إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ يَسْمَعُ تَحاوُرَکُما إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ «1» الَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنْکُمْ مِنْ نِسائِهِمْ ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ إِنْ أُمَّهاتُهُمْ إِلاَّ اللاَّئِي وَلَدْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْکَراً مِنَ الْقَوْلِ وَ زُوراً وَ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ «2» وَ الَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنْ نِسائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ذلِکُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ «3» فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْکِيناً ذلِکَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ وَ لِلْکافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ «4»
إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ کُبِتُوا کَما کُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ قَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ بَيِّناتٍ وَ لِلْکافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ «5»
ترجمه
بتحقيق شنيد خدا گفتار زنى را که مجادله ميکرد با تو در امر شوهرش و شکايت مينمود از ابتلاى خود بخدا و خدا ميشنود گفتگوى شما را با يکديگر همانا خدا شنواى بينا است
آنانکه ظهار ميکنند از شما مسلمانان از زنانشان نيستند آنها مادرانشان نباشند مادران آنان مگر زنانى که زادند آنها را و همانا آنها ميگويند ناپسندى از گفتار و دروغى را و همانا خدا هر آينه عفو کننده آمرزنده است
و آنانکه ظهار ميکنند از زنهاشان پس برمى‌گردند از آنچه گفتند پس بر آنها است آزاد کردن بنده‌اى پيش از آنکه بهم رسند آن دو اين است که پند داده ميشويد بآن و خدا بآنچه ميکنيد آگاه است
پس کسى که نيابد بنده را پس بر او است روزه دو ماه پى در پى پيش از آنکه بهم رسند آن دو پس کسيکه نتواند پس بر او است طعام دادن شصت مسکين اين براى آنست که ايمان بياوريد بخدا و پيغمبرش و اينها حکمهاى معيّن خدا است و براى کافران عذابى است دردناک
همانا آنان که مخالفت و عناد ميکنند با خدا و پيغمبرش خوار و ذليل شدند همچنانکه خوار و ذليل شدند آنانکه بودند پيش از آنها و بتحقيق نازل کرديم آيات ظاهرات و
جلد 5 صفحه 157
معجزات باهرات را و براى کافران عذابى است خوار کننده.
تفسير
قمى ره نقل فرموده سبب نزول اين سوره آن بود که اول کسى که در اسلام ظهار نمود مردى بود که او را اوس بن صامت ميخواندند از جماعت انصار و پيرمرد بود پس غضب نمود بر عيال خود روزى و گفت بآن زن تو بر من مانند پشت مادر منى پس پشيمان شد از اين و معمول در زمان جاهليّت آن بود که اگر مردى چنين سخنى را بعيال خود ميگفت آن زن بر او حرام مؤبّد ميشد پس اوس بعيال خود که خوله نام داشت گفت ما اين سخن را موجب حرمت ميدانستيم در زمان جاهليّت و خدا ما را موفق باسلام فرمود پس برو خدمت پيغمبر و سؤال کن از حکم آن پس خوله خدمت آنحضرت رسيد و عرضه داشت پدر و مادرم فداى تو باد اى پيغمبر خدا همانا اوس بن صامت شوهر و پدر اولاد و پسر عموى من است و بمن گفته تو بر من مانند پشت مادر منى و ما اين را در جاهليّت موجب حرمت ميدانستيم و فعلا ببرکت وجود تو موفق باسلام شديم پس خداوند اين سوره را نازل فرمود و در فقيه از امام صادق عليه السّلام اين معنى را نقل نموده بعلاوه آنکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در جواب آن زن فرمود گمان ميکنم که حرام شدى بر شوهر خود پس آن زن دست بدعا برداشت و گفت شکايت ميکنم بخدا از فراق شوهر خود پس نازل شد يا محمّد قد سمع اللّه تا قول خداوند لعفوّ غفور پس نازل شد کفّاره اين قول و خدا فرمود الّذين يظاهرون من نسائهم تا عذاب اليم و در کافى از امام باقر عليه السّلام اين معنى تأييد شده با تفاوت آنکه پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم در جواب آن زن فرمود تاکنون راجع باين موضوع حکمى بر من نازل نشده و نميخواهم از کسانى باشم که سؤال ميکنند و خود را بزحمت مى‌اندازند و اضافات ديگرى که حاجت بذکر آنها نيست جز آنکه مستفاد از اين حديث آنست که آن زن بر آن مرد بدون کفّاره بعد از نزول آيه اول و دوم حلال شد ولى چون خدا نميخواست اهل ايمان مرتکب اين امر شوند آيه سوم را نازل فرمود و مراد از يعودون لما قالوا عود مسلمانان بقولى است که از آن مرد مسلمان صادر شده بود ولى در مجمع نسبت بائمه هدى عليهم السلام داده که مراد بعود اراده نقض قول خود است از کسيکه ظهار نموده چون وطى جائز نيست
جلد 5 صفحه 158
مگر بعد از کفّاره و بيشتر عود را بمعناى پشيمانى از عمل سابق و اراده نزديکى با زن خود گرفته‌اند و در هر حال مفاد آيات شريفه آنست که شنيد خداوند قول آن زنى را که گفتگو و مجادله مينمود با تو در امر شوهر خود چون گفته‌اند خيلى اصرار و الحاح نمود تا موفق بمرام خود شد و شکايت مينمود بسوى خدا از ابتلاء خود چون اشتکاء شکايت از گرفتارى خود است نه از غير بخلاف شکايت که از عمل غير است چنانچه در مجمع نقل شده و خدا ميشنود محاوره و گفتگوى پيغمبر خود و آن زن را که با يکديگر ردّ و ايراد مينمودند و البته خدا هم ميشنود اقوال را و هم ميبيند احوال را آن کسانى که ميگويند بزنهاشان تو بر من مانند پشت مادر منى آن زنها مادران واقعى آنها نيستند مادران حقيقى آنان نباشند مگر زنانى که آنها را زائيده‌اند آنان سخن ناپسند و منکر و دروغ و باطلى ميگويند ولى خداوند چون عفوّ و غفور است از گناهان گذشته آنها گذشته و آنان را آمرزيده است و آن کسانيکه ظهار مينمايند از زنهاشان يعنى آن سخن منکر دروغ را ميگويند پس عود ميکنند بآنچه گفتند يا رجوع مينمايند از آن بدو معنائى که ذکر شد بر عهده آنان است آزاد نمودن يک بنده براى کفاره آن گناه و حلّيّت آن زن ثانيا بر آنان پيش از آنکه دستشان بهم برسد و مقاربت نمايند اين حکم کفّاره که بر مسلمانان فرض شد موجب مرتدع شدن آنان از اين عمل و پند گرفتن بآن حکم است و کسيکه نيابد بنده‌ئى را و متمکّن نباشد از آزاد نمودن آن پس بايد دو ماه هلالى متوالى روزه بگيرد يا اقلّا يک ماه و يکروز متوالى روزه بگيرد و بقيّه را متفرّقا يا متواليا انجام دهد پيش از آنکه دستشان بهم برسد و کسيکه متمکّن از روزه نباشد براى مرض و غيره مانند عطش و ضعف مفرط پس بايد شصت نفر فقير را اطعام نمايد تا سير شوند يا نفرى يک چارک گندم يا جو يا برنج و امثال اينها بآنها بدهد تا آن زن بر او حلال شود و وجوب اين کفّاره مرتّبه براى آنست که مسلمانان عملا تصديق نمايند خدا و پيغمبر او را باطاعت احکام اسلام و ترک رسوم جاهليّت اين احکام ظهار و کفاره آن حدود و موازين مقرّره الهيّه است که از آن نبايد تعدّى و تجاوز نمود و براى کسانيکه منکر احکام دين شوند و قبول ننمايند عذاب اليم جهنّم است آنچه ذکر
جلد 5 صفحه 159
شد اجمالى بود از احکام ظهار و کفاره آن و در تفصيل و تبيين آن بايد بکتب فقهيه مراجعه نمود و معلوم است کسانيکه با خدا و پيغمبر او مخالفت و معاندت نمايند و سرپيچى از احکام اسلام کنند بهلاکت و ذلّت دچار شوند مانند اقوام سابقه که مخالفت با انبيا نمودند و بخوارى هلاک شدند و خداوند براى اثبات صدق پيغمبر خاتم و صحّت احکامش ادلّه و براهين واضح و روشنى اقامه فرموده که جاى شبهه و ترديد براى کسيکه بديده انصاف در آنها نظر کند باقى نميماند و براى کفارى که تکبّر از قبول دين اسلام و احکام آن نموده‌اند در آخرت عذابى است که آنان را از تکبّر بيرون ميآورد و خوار و ذليل مينمايد.