تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئاً إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ «10»
إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ: جز اين نيست که نجوائى که متضمن گناه و دشمنى پيغمبر باشد از وسوسه شيطان، و در نظر شما مى‌آورد و شما را بر آن مى‌دارد. لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا: تا محزون و غمناک گرداند مؤمنان را، وَ لَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئاً: و نيست شيطان يا تناجى ايشان ضرر رساننده مؤمنان را به چيزى، إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ: مگر به فرمان خدا و به مشيت و مصلحت او، که ضررى و حادثه از مرگ و غير آن به اقارب و خويشان او رساند به اين وجه که در جهاد مغلوب شوند و نزد آن حال، موت بر ايشان طارى شود و موجب حزن مؤمنان گردد. نزد بعضى امر خدا به حزن، به اعتبار امر او سبحانه است به سبب آن که جهاد است. وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ: و بر خدا، نه بر غير او، پس بايد توکل کنند مؤمنان، و مهمّ خود به حق واگذارند و از راز گفتن جهودان و منافقان باک نداشته باشند.
تنبيه: آيات شريفه را اشاراتى است: 1- نهى از نجوائى که متضمن گناه و تعدى و نافرمانى رسول باشد. 2- امر به آنچه خير در آن باشد از نيکوکارى و پرهيزکارى. 3- تذکر به حشر بندگان و جزاى اعمال. 4- آنکه نجوائى که خلاف رضاى الهى در آن باشد، از وساوس شيطانى است که در نتيجه طارى شدن اندوه و غصه است به مؤمنان، و لذا از مطلق نجوا نهى شده. در مجمع- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که فرمود:
جلد 13 - صفحه 67
اذا کنتم ثلثة فلا يتناج اثنان دون صاحبهما فانّ ذلک يحزنه: «1» زمانى که سه نفر با هم باشيد، پس نجوى و راز نگويند دو نفر از آنها با هم به جهت آنکه آن، سبب حزن ديگرى خواهد بود.
5- امر به توکل نمودن مؤمنان بر خداوند منّان.
بيان: محقق طوسى رحمه اللّه فرمايد: مراد توکل، واگذارى بنده است جميع آنچه صادر شود از او و وارد شود بر او، به خداى تعالى به جهت علم او به اينکه ذات سبحانى اقوى و اقدر، و بجا آورد آنچه قادر است بر وجه احسن و اکمل.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: بدرستى که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شب معراج سؤال نمود پروردگار خود را کدام اعمال افضل است. فقال اللّه عزّ و جلّ: ليس شى‌ء عندى افضل من التّوکّل علىّ و الرّضا بما قسمت. فرمود خداى عزّ و جلّ: نيست چيزى نزد من افضل از توکّل بر من، و راضى بودن به آنچه قسمت فرمايم.
شأن نزول: روز جمعه حضرت در صفّه مسجد نشسته، آنجا چندان وسعتى نداشت. جمعى از اهل بدر که از جمله آنها ثابت بن قيس بود، خدمت حضرت آمدند. ديدند اصحاب اطراف ايشانند. گفتند: السّلام عليک ايها النبى و رحمة اللّه و برکاته. حضرت جواب دادند. بعد بر اصحاب سلام کردند. چون جاى نديدند، ميان مسجد ايستادند. حضرت اصحاب بدر را محترم مى‌داشت به جهت سبقت ايمان و علم ايشان. چون ديد که هيچکس برنخاست تا آنها بنشينند، حضرت امر فرمود به بعضى برخيزند. آنها به کراهت برخاستند.
منافقان شکايت کردند که شما مى‌گوئيد صاحب ما عادل است و حال آنکه سابق را برمى‌خيزاند و مسبوق را به جاى او مى‌نشاند؛ حق تعالى به جهت استصواب حضرت، آيه نازل فرمود:
«1» به نقل از منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 209.
جلد 13 - صفحه 68
(آية 11)