تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَکُمْ وَ إِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ «11»
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورديد به خدا و رسول، إِذا قِيلَ لَکُمْ: هرگاه گفته شود مر شما را، تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ: جاى فراخ کنيد براى يکديگر در نشستن. مراد آنکه هرگاه شما را گويند فراخ سازيد و وسعت دهيد مجلسهاى ذکر يا تلاوت قرآن يا نماز يا جاى حرب را، فَافْسَحُوا: پس جاى گشاده کنيد بر مردم، يَفْسَحِ اللَّهُ لَکُمْ: تا گشاده گرداند خدا براى شما در قبرها، يا آنکه در بهشت منزلهاى با وسعت مرحمت نمايد، يا دلهاى شما را منشرح گرداند به ازاله تزاحم و ضيق، يا هر چيزى که در آن اراده سعه آن داشته باشيد از مکان و رزق و شرح صدر و غير آن. در موضح نقل نموده که: جمعى در مجلس حضرت مى‌نشستند، و چون يکى از ايشان را براى کارى بيرون مى‌طلبيدند، نخواستى که برخيزد؛ چه هر کسى خواستى آخر کسى باشد که از مجلس پيغمبر بيرون آيد، آيه آمد. وَ إِذا قِيلَ انْشُزُوا: و زمانى که گويند شما را اى اهل ايمان که برخيزيد، فَانْشُزُوا: پس برخيزيد. نزد بعضى از مفسرين آنکه: چون ندا کنند که برخيزيد و بشتابيد به نماز جماعت، پس برخيزيد و متوجه نماز شويد. يا چون شما را گويند برخيزيد براى جهاد يا ساير اعمال خير، برخيزيد.
تنبيه: آيه شريفه دستور اخلاقى و تواضع در مجالس را فرمايد که در مجلس اگر کسى وارد شد، توسعه دهند؛ و چنانچه مکانى نبود، انتها و آخر آن بنشينند:
جلد 13 - صفحه 69
1- امالى طوسى رحمه اللّه- قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: اذا اخذ القوم مجالسهم فان دعا رجل اخاه و اوسع له فى مجلسه فليأته فانّما هى کرامة اکرمه بها اخوه، و ان لم يوسّع له احد فلينظر اوسع مکانا يجده فليجلس فيه. «1» فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: هرگاه فراگيرند قوم مکان خود را، پس اگر بخواند شخصى برادر دينى خود را در مجلس، پس جا دهد او را، پس بدرستى که اين کار کرامتى است که مکرمت نموده برادر خود را، و اگر توسعه داده نشد براى او، نگاه کند هرجا توسعه دارد بنشيند.
2- تحف العقول- از حضرت عسکرى عليه السّلام: من رضى بدون الشّرف من المجلس لم يزل اللّه و ملائکته يصلّون عليه حتّى يقوم. «2» فرمود: هر که راضى شود به مکان پست شرف مجلس، هميشه خدا و ملائکه رحمت نمايند بر او تا برخيزد.
3- حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمايد: اذا اتى احدکم مجلسا فليجلس حيثما: هرگاه بيايد يکى از شما مجلس را، پس بايد بنشيند هرجا شود.
4- قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من التّواضع ان تسلّم على کلّ من تمرّ به و الجلوس دون شرف المجلس. «3» يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْکُمْ: تا رفيع و بلند گرداند خدا آنان را که ايمان آورده‌اند از شما به سبب امتثال اوامر خدا و رسول او، وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ: و آنان را که داده شدند علم به احکام شرايع ايمان، دَرَجاتٍ: درجه‌هاى ارجمند و مرتبه‌هاى بلند.
«1» بحار الانوار، جلد 75، صفحه 465، حديث 3.
«2» مدرک ياد شده، صفحه 466، حديث 12.
«3» شبيه آن اين روايت از امام صادق از پدران گراميشان عليهم السّلام است که فرمودند: انّ من التواضع أن يرضى الرجل بالمجلس دون المجلس و ان يسلّم على من يلقى ... (بحار الانوار، جلد 75، صفحه 118- 119)
جلد 13 - صفحه 70
تبصره: تخصيص اهل علم با آنکه از جمله مؤمنانند، به جهت زيادتى اختصاص، يعنى بلند گرداند درجات مؤمنان را به نصرت و نام نيک در دنيا، و به اعطاى غرف عاليه در جنان، خصوصا اهل علم را که درجات ايشان را بلندتر گرداند از درجات مؤمنان که بى‌علم باشند. پس مؤمن عالم، افضل باشد از مؤمن بى‌علم. و لذا حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اهل علم را مقدم مى‌نشاند بر غير اهل علم. منقول است که ابن مسعود چون اين آيه مى‌خواند مى‌گفت: «افهموا هذه الاية و ليرغبکم فى العلم» آيا فهم نموديد اين آيه را، و بايد راغب سازد شما را در علم.
و احاديث بسيار در فضيلت علم وارد شده از جمله:
1- غوالى اللئالى- فرمود پيغمبر اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: اغد عالما او متعلّما او مستمعا او محبّا لهم و لا تکن الخامس فتهلک. «1» بامداد کن در حالتى که عالم باشى، يا يادگيرنده علم، يا شنونده علم، يا دوستدار آنها؛ و نبوده باش پنجمى که هلاک مى‌شوى.
2- ابن مسعود از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نمود:
فضل العالم على العابد کفضل القمر ليلة البدر على سائر الکواکب. «2» فضل عالم بر عابد، مانند فضيلت ماه شب چهارده است بر ساير ستارگان.
3- قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: يشفع يوم القيمة ثلثة: الانبياء ثمّ العلماء ثمّ الشّهداء. «3» فرمود: شفاعت نمايند روز قيامت سه دسته: انبياء، علماء، شهداء.
4- از ابن عباس مروى است: للعلماء درجات فوق المؤمنين بسبعمائة درجة، ما بين الدّرجتين مسيرة خمسمائة عام: «4» براى علماء درجاتى است فوق درجات
«1» بحار الانوار، جلد 1، صفحه 195، حديث 13.
«2» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 211.
«3» مدرک ياد شده.
«4» مدرک ياد شده.
جلد 13 - صفحه 71
مؤمنين به هفتصد درجه، ميان هر درجه تا درجه ديگر مسافت پانصد سال راه باشد.
5- أبو ذر از پيامبر روايت کند: حاضر شدن در مجلس عالم، افضل است از گزاردن هزار رکعت نماز و عيادت هزار مريض و حاضر شدن نزد هزار جنازه.
عرض کردند: يا رسول اللّه از قرائت قرآن نيز افضل است؟ فرمود: «هل ينفع القرآن الّا بالعلم» قرائت قرآن نفع نمى‌دهد مگر به علم. «1» 6- از ابن عباس مروى است که حضرت سليمان بن داود عليهما السّلام را مخيّر ساختند ميان علم و مال و ملک؛ او اختيار علم نمود پس به برکت و ميمنت علم، مال و ملک را نيز به او ارزانى داشتند. «2» 7- مروى است که خداى تعالى وحى فرمود به حضرت ابراهيم عليه السّلام که: انّى عليم احبّ کلّ عليم يعنى: من عالم هستم، و دوست دارم همه عالمان را. «3» 8- از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مروى است که: علم بهتر است از مال، زيرا علم نگهبان توست، و تو نگهبان مال. «4» و منسوب به آن حضرت باشد:
رضينا قسمة الجبّار فينا
لنا علم و للاعداء مال
فانّ المال يفنى عنقريب
و انّ العلم باق لا يزول «5»
9- عن ابى عبد اللّه عليه السّلام: قال: عالم افضل من الف عابد و من الف زاهد. فرمود: عالم، افضل است از هزار عابد و هزار زاهد.
10- و قال عليه السّلام: عالم ينتفع بعلمه افضل من عبادة سبعين الف عابد.
«1» مدرک ياد شده.
«2» مدرک ياد شده.
«3» مدرک ياد شده.
«4» مدرک ياد شده.
«5» مدرک ياد شده.
جلد 13 - صفحه 72
فرمود: عالمى که بهره برد از علم خود، يعنى عمل نمايد، افضل است از عبادت هفتاد هزار عابد.
وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ: و خداى تعالى به آنچه شما مى‌کنيد از افعال و اقوال، آگاه است، و از جمله نجواى شما است.
(آية 12)