تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواکُمْ صَدَقَةً ذلِکَ خَيْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ «12»
شأن نزول: ابن عباس نقل نموده مردمان بسيار خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌آمدند و سؤالات زياد مى‌نمودند و از اطراف و جوانب سخنانى که موجب ملال حضرت مى‌بود مى‌گفتند، و اغنيا صحبت طويل، و جاى فقرا در مجلس نمى‌شد؛ حضرت از اين کراهت داشت، آيه شريفه نازل شد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد به خدا و رسول، إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ: چون خواهيد نجوى کنيد با رسول خدا، فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواکُمْ: پس مقدم داريد پيش از نجواى خود، صَدَقَةً: صدقه دادن به مستحقان.
بيان: در اين امر صدقه، تعظيم حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و بهره فقرا و نهى از افراط نمودن سؤال حضرت، و تميز ميان مخلص و غير مخلص، و محب دنيا و محب آخرت است. و بر همه کس ظاهر شود که مقربان درگاه الهى، آنانند که اقدام به امور آخرت مى‌نمايند و التفاتى به اموال و لذات و زخارف دنيا ندارند. و تعيين اين صدقه، مفوض بود براى ايشان.
ذلِکَ خَيْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ: اين صدقه دادن قبل از نجوى، بهتر است مر شما را در دين از حب مال، و پاکيزه‌تر براى آنکه اول اداى واجب و حصول ثواب، و دوم
جلد 13 - صفحه 73
موجب پاکى از گناه مى‌شود.
تبصره: على بن علقمه از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که:
چون اين آيه نازل شد، همه مردم پراکنده شدند؛ و آن ازدحام، به خلوت مبدل شد. رسول مرا طلبيد فرمود: چه مصلحت مى‌بينى که: تعيين نمائيم هر يک يک دينار صدقه دهند؟ گفتم: طاقت اين ندارند. فرمود: پس چه بدهند؟
گفتم: حبه‌اى يا شعيره‌اى از دينار. فرمود: حظّ تو از دنيا اندک است. پس اين حال بر ايشان دشوار آمد. فقير به جهت عسر، غنى به جهت بخل، ترک ملازمت پيغمبر نمودند. من از مال دنيا يک دينار داشتم، آن را ده درهم نمودم، و هر روز درهمى صدقه مى‌دادم و با رسول راز مى‌گفتم و در منهج در است خلوت با وحدت حضور به اسرار واقف مى‌شدم. «1» در جمع بين صحاح سته، بخارى در تاريخ خود، ابن مغازلى از على بن علقمة ثعلبى از مجاهد و موفق بن احمد، حموينى، ابو نعيم الحافظ تمام اين جماعت در کتب خود از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام نقل کرده‌اند که: انّ فى کتاب اللّه لآية لا عمل بها احد قبلى و لا يعمل بها احد بعدى: در کتاب خدا آيتى نازل شد که هيچکس به آن عمل نکرد قبل از من، و عمل نمى‌کند بعد از من. بعد از آن فرمود: بى‌خفّف اللّه عن هذه الامّة و لم تنزل فى احد قبلى و لم تنزل فى احد بعدى: «2» به سبب من خداى تعالى تخفيف نمود از اين امت. و اين آيه نه پيش از من در حق کسى نازل شده، و نه در حق کسى بعد از من نازل شود.
کلبى از ابى صالح از ابن عباس نقل نموده که: بود براى على عليه السّلام يک دينار، پس فروخت آن را به ده درهم، هر زمانى که نجوى نمود، مقدم داشت يک درهم را تا ده مرتبه نجوى نمود. پس نسخ؟؟؟ شد آيه، و عمل ننمود به آن غير آن حضرت. «3»
«1» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 213.
«2» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 213.
«3» مدرک ياد شده، صفحه 214.
جلد 13 - صفحه 74
تتمه: زمخشرى در کشاف از عبد اللّه بن عمر از پدر خود روايت نموده که گفت: على عليه السّلام سه چيز دارد که اگر يکى از آن را داشتمى، مرا دوست‌تر بودى از شتران سرخ موى زاغ چشم: 1- تزويج فاطمه زهرا سلام اللّه عليها. 2- اعطاى رايت در روز خيبر، که حضرت در روز خيبر تقاعد و ناتوانى اصحاب را مشاهده کرد، فرمود: لاعطينّ الرّاية غدا رجلا يحبّ اللّه و رسوله و يحبّه اللّه و رسوله کرّارا غير فرّار. اصحاب حضرت چون اين سخن شنيدند، طمع نمودند، و آن روز حضرت، علم را به هيچکس نداد مگر به على بن ابى طالب عليه السّلام. 3- آيه نجوى، که چون فرود آمد، هيچکس به آن عمل ننمود مگر على عليه السّلام. «1» بنابراين عاقل بصير را انصاف لازم است در حکومت و قضاوت.
فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا: پس اگر نيابيد چيزى را که صدقه دهيد، فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ: پس بدرستى که خداى تعالى آمرزنده است، يعنى درگذرد از کسى که بى‌صدقه نجوى کند، مهربان است، و بنده را تکليف ما لا يطاق نفرمايد. و در معنى؟؟؟ اين حکم، امتحانى بود براى اصحاب و تحقق امتياز حضرت امير المؤمنين عليه السّلام بر آنان، و بعد منسوخ شد و بدون صدقه نجوى نمودند.
(آية 13)