تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ «16» لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ «17» يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ کَما يَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْ‌ءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْکاذِبُونَ «18» اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِکْرَ اللَّهِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّيْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ «19» إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ فِي الْأَذَلِّينَ «20»
کَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ «21» لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولئِکَ کَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولئِکَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ «22»
ترجمه
قرار دادند سوگندهاشان را سپرى پس باز داشتند از راه خدا پس براى آنها عذابى است خوار کننده
هرگز دفع نميکند از آنها مالهاشان و نه فرزندانشان از جانب خدا چيزى را آن گروه اهل آتشند آنها در آن جاودانيانند
جلد 5 صفحه 167
روز که برمى‌انگيزاند آنها را خدا همگى پس سوگند ميخورند براى او همچنانکه سوگند ميخورند براى شما و ميپندارند که آنها قادرند بر امرى آگاه باشيد که همانا آنها دروغگويانند
استيلا يافت شيطان بر آنها پس از يادشان برد ذکر خدا را آن گروه ياران شيطانند آگاه باشيد که همانا ياران شيطان زيانکارانند
همانا آنانکه مخالفت ميکنند با خدا و پيغمبرش آن گروه داخل در زمره ذليل‌ترانند
نوشت خدا که هر آينه غلبه خواهم کرد البته من و پيغمبرانم همانا خدا نيرومند و غالب است
نمى‌يابى گروهى را که ايمان ميآورند بخدا و روز بازپسين که دوستى کنند با کسانيکه مخالفت نمودند با خدا و پيغمبرش و اگر چه باشند پدرانشان يا پسرانشان يا برادرانشان يا خويشاوندانشان آن گروه نوشت خدا در دلهاشان ايمان را و تقويت نمود ايشان را بروح و روانى از جانب خود و داخل ميگرداند ايشانرا در بهشتهائى که جارى است در زمين آنها نهرها جاودانيانند در آنها خوشنود شد خدا از ايشان و خشنود شدند از او آنگروه لشگر خدايند آگاه باشيد همانا لشگر خدا آنان رستگارانند.
تفسير
اهل نفاق که در آيات سابقه شمه‌اى از احوال آنها ذکر شد که از آن جمله قسم دروغ خوردنشان بود خداوند جهت آنرا بيان فرموده که براى آن بود که جان و مالشان محفوظ از تعرّض مسلمانان باشد و تشبيه فرموده قسمهاى آنان را بسپر بلائيکه براى خودشان اتّخاذ نمودند در وقايه بودن از ضرر و باز ميداشتند بوساوس و حيل مردم را از پيمودن راه حق در خلال اين امنيّت جانى و مالى پس براى آنها است عذابى خوار کننده در دنيا يا آخرت و نبايد تصوّر نمايند که اموال و اولاد آنها بدردشان ميخورد که بتوانند بکمک آنها چيزى از عذاب خدا را از خودشان دفع نمايند و آنها اهل آتش جهنمند و مخلّد در آن خواهند بود در روز قيامت هم که خدا تمام آنها را زنده و محشور ميفرمايد براى خدا هم اين قسم دروغ را ياد مينمايند که ما در دنيا مؤمن مخلص بوديم و با کفار رابطه نداشتيم چون نفاق و دروغگوئى طورى و بقدرى مرتکز در نفوس آنها شده بود که تصوّر ميکردند با خدا هم ميشود نفاق کرد و آنجا هم ميتوان قسم دروغ خورد و
جلد 5 صفحه 168
گمان ميکردند که قادر بر اخفاء چيزى از سرائرشان هستند و ميتوانند بقسم دروغ جلب نفع يا دفع ضررى از خود نمايند دروغگوئى آنها بنهايت درجه رسيده چون با خدا هم که عالم السرّ و الخفيّات است دروغ ميگويند شيطان بر آنها مستولى شده و ياد خدا را از دل آنها برده آنها از اتباع شيطانند و اتباع آن ملعون در دنيا محروم از خير و در آخرت زيانکارانند بدادن بهشت و گرفتن جهنم و قمى ره در ذيل آيه اخيره از آيات سابقه نقل فرموده که نازل شد در باره دومى چون مرور فرمود بر او پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با آنکه او نشسته بود نزد يکنفر از يهود و مينوشت خبر آن حضرت را پس آمد او خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم حضرت فرمود ديدم تو را براى يهود کتابت ميکردى با آنکه خدا از آن نهى فرموده پس عرض کرد نوشتم براى او آنچه را در تورية است از صفت تو و شروع نمود بخواندن آن براى آن حضرت با آنکه او غضبناک بود پس يک نفر از انصار باو گفت واى بر تو نميبينى غضب پيغمبر را بر خود پس گفت پناه ميبرم بخدا از غضب خدا و غضب پيغمبرش همانا من نوشتم آنرا چون يافتم در تورية خبر تو را پس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باو فرمود اى فلان اگر موسى بن عمران در ميان آنها حاضر بود پس ميآمدى تو نزد آنها با اعراض از حکمى که من از جانب خدا آوردم کافر بودى و آن قول خداوند اتّخذوا أيمانهم جنّة است يعنى گرفتند ايمانشان را حجاب بين خودشان و کفار و ايمان آنها اقرار بزبان بود از ترس شمشير و رفع جزيه و قول خداوند يوم يبعثهم اللّه جميعا فيحلفون له کما يحلفون لکم مراد غصب‌کنندگان حق آل محمدند که خداوند روز قيامت آنها را جمع ميفرمايد پس قسم ياد ميکنند براى خدا که آنها کارى نکردند چنانچه قسم خوردند براى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در دنيا که ما کارى نکرديم با آنکه اهتمام نموده بودند بقتل پيغمبر و قسم خورده بودند که نگذارند بعد از آن حضرت امارت و اختياردارى به بنى هاشم برسد و بجاى أيمانهم در اتّخذوا أيمانهم بفتح همزه ايمانهم بکسر آن نيز قرائت شده و اين روايت مؤيّد آن قرائت است و اختصاص نزول آيات در باره دوّمى و ساير غصب‌کنندگان حق آل اطهار ظاهرا براى رياست دومى و همکارانش بر اهل نفاق باشد و در مجمع
جلد 5 صفحه 169
نقل نموده که مسلمانان وقتى ديدند فتوحات متواليه خودشان را در بلاد عربستان گفتند ما روم و ايران را هم فتح ميکنيم پس منافقين گفتند شما گمان ميکنيد روم و ايران هم مانند بعضى بلاد عربستان است که شما فتح کرديد پس نازل شد همانا آن کسانيکه مخالفت و معاندت مينمايند با خدا و پيغمبرش از جمله خوارترين خلق خدا خواهند بود و خداوند در لوح محفوظ ثبت فرموده که خود و پيغمبرانش غالب باشند در حجّت هميشه و غالب شوند در آخر کار بر اعداء بفتح و ظفر چون خداوند قوى است و ميتواند دوستان خود را بر دشمنان غالب فرمايد و عزيز است يعنى کسى بر او غالب نخواهد شد و در خاتمه منحصر فرموده اهل ايمان را بکسانيکه با دشمنان خدا و پيغمبر دوستى نداشته باشند اگر چه آنها از نزديکترين ارحام و اقوام ايشان باشند و تصريح فرموده است که اين قبيل اشخاص مخلص مؤيّد بروح ايمان و اخلاص از جانب خدا هستند که در دلهاى ايشان بامر حق ثابت و راسخ شده و داخل مينمايد آنان را در آخرت در بهشتهائى که در زير قصور و کنار درختان آن نهرهائى از آب خوش گوارا جارى است و هميشه در آنجا خواهند بود خدا از آنها خشنود بطاعتشان و آنها از خدا خشنود بقضاء و جزاء او هستند و ايشان عساکر الهيّه ميباشند و انصار دين او که بخير دو سراى فائز شده‌اند در کافى از صادقين عليهما السلام روح از جانب خدا بايمان تفسير شده و در مجمع تأييد نموده است آنرا بقول خداوند و کذلک أوحينا اليک روحا من امرنا ما کنت تدرى ما الکتاب و لا الايمان و نيز در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که قلب مؤمن دو گوش دارد يک گوش ميدمد در آن شيطان و يک گوش ميدمد در آن ملک و خدا تأييد ميکند مؤمن را بملک و اين مراد است از قول خداوند و أيّدهم بروح منه و از بعضى از اخبار کافى در اين باب استفاده ميشود که اين روح ايمان حاضر است نزد مؤمن در وقت اطاعت و قوى ميشود بآن و غائب ميشود در وقت معصيت و فرار ميکند از او و در بعضى بخصوص زنا تصريح شده است و ثواب قرائت اين سوره در ذيل سوره سابقه گذشت و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 170