تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «1» هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ مِنْ دِيارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ ما ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَ أَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ «2» وَ لَوْ لا أَنْ کَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيا وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابُ النَّارِ «3» ذلِکَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ «4»
ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَکْتُمُوها قائِمَةً عَلى أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَ لِيُخْزِيَ الْفاسِقِينَ «5»
ترجمه
تنزيه نموده است مر خدا را آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است و او است ارجمند درست کردار
او است آنکه بيرون کرد آنان را که کافر شدند از اهل کتاب از منزلهاشان براى اولين بيرون کردن دسته جمعى گمان نداشتيد که خارج شوند و گمان کردند آنها که باز دارنده است آنان را حصارهاشان از حکم خدا پس آمد آنها را فرمان خدا از جائيکه گمان نميکردند و انداخت در دلهاشان هراس را که خراب ميکردند خانه‌هاى خود را بدست خود و دست مؤمنان پس عبرت گيريد اى صاحبان ديده‌ها
و اگر نه آن بود که مقدّر کرده بود خدا براى آنان بيرون شدن از خانمان را هر آينه عذاب کرده بودشان در دنيا و براى آنها در آخرت عذاب آتش است
اين بسبب آنست که آنها مخالفت نمودند با خدا و پيغمبرش و هر که مخالفت کند با خدا پس همانا خدا سخت عقوبت است
آنچه را بريديد از درخت خرماى خوب يا واگذاشتيد آنرا ايستاده بر ريشه‌هاى خود پس باذن خدا است و تا خوار کند متمرّدان را.
تفسير
تسبيح و تنزيه و تقديس تمام موجودات ارضيّه و سماويّه خالق و
جلد 5 صفحه 171
مربّى و نگهدار خودشان را بلسان حال و مقال مکرّر بيان شده و عزّت و قدرت و درست‌کارى و حکمت خدا محتاج به بيان نيست و مستفاد از نقل قمّى ره در شأن نزول آيات آتيه آنست که در مدينه سه قبيله از يهود بودند بنى نضير و بنى قريظه و قنيقاع و ما بين آنها و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عهد مقرّرى بود پس نقض نمودند عهد خود را و سبب نقض عهد بنى نضير آن بود که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمد نزد آنها تا قرض کند از آنان براى پرداخت خونبهاى دو نفر از معاهدين آنها که يکنفر از اصحاب آن حضرت آن دو را ناگهانى کشته بود و چون وارد شد بر کعب بن اشرف که رياست بر آنها داشت او قصد نمود قتل حضرت و همراهانش را و جبرئيل او را آگاه نمود و حضرت برخاست و مراجعت فرمود و بآنها خبر داد که من از نيّت شما مطّلع شدم پس يا از مدينه بيرون رويد يا آماده جنگ باشيد و آنها حاضر شدند که بيرون روند ولى عبد اللّه بن ابى منافق آنها را مغرور بکمک خود و يارانش کرد و گفت ما با شما جنگ ميکنيم و اگر مغلوب شديم با شما از مدينه بيرون ميرويم و لذا استنکاف از بيرون رفتن نمودند و حاضر براى جنگ شدند و آن منافق با آنها کمک ننمود و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امير المؤمنين عليه السّلام را علمدار و امر بتقدّم فرمود و خود با اصحاب تکبيرگويان بدنبال آمد و آنها را محاصره نمود و چون پيغمبر بمقابل بيوت آنها رسيد آنان آنچه نزديک بخودشان بود از ابنيه براى خود حصن نمودند و آنچه را نزديک پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بود خراب کردند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امر فرمود درختان خرماى آنها را قطع نمايند و آنها بجزع درآمدند و گفتند اى محمد آيا خدا تو را امر بفساد نموده اگر اين درختان از آن تو است قطع کن و اگر از ما است بگذار و حاضر شدند اموال خود را بردارند و بروند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود بقدريکه شتر حمل نمايد برداريد و آنها حاضر نشدند ولى بعد از چند روز راضى شدند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود هيچ حق نداريد ببريد و اگر ببينيم کسى چيزى ميبرد او را ميکشيم و آنها دست خالى رفتند بعضى بفدک و وادى القرى و بعضى بشام و در مجمع اين شأن نزول را با اضافاتى که از آن جمله قتل کعب بن اشرف بدست محمد بن مسلمه بامر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعد از مراجعت از نزد او است نقل نموده ولى
جلد 5 صفحه 172
چون از معصوم نبود و اختلافاتى هم با روايت قمى ره داشت حقير از ذکر آن صرف نظر نمودم و بنابر اين مفاد آيات آنست که خداوند آن ذات قهّارى است که بيرون کرد کفار اهل کتاب را از ديار خودشان و اين دفعه اول بيرون کردن دسته جمعى آنها بود از منازلشان بشام و غيرها و دفعه دوم در رجعت يا قيامت است بزمين شام يا صحراى محشر چون در مجمع از ابن عباس نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بآنها فرمود بيرون رويد گفتند بکجا فرمود بزمين محشر و قمى ره از امام مجتبى عليه السّلام نقل نموده که مردم در قيامت محشور ميشوند نزد صخره بيت المقدس و جمعى از مفسّرين تصريح نموده‌اند که حشر اوّلشان جلاء آنها از مدينه بود بشام و حشر دومشان در قيامت است آنهم بزمين شام و معناى حشر بيرون کردن جمعى است از مکانى بمکان ديگر و مسلمانان گمان نميکردند آنها باين سهولت از مدينه جلاء وطن نمايند چون عدّه و عدّه آنها کافى براى مقاومت بود و خود آنها هم با اسلحه و حصارهاى محکمى که داشتند گمان ميکردند ميتوانند دفاع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم کنند ولى بعد از کشته شدن کعب بن اشرف که از مجمع نقل شد بامر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و خواست خداوند آنها چنان مرعوب شدند که بهيچ وجه اظهار حياتى ننمودند و چون پيغمبر (ص) امر فرمود بقطع اشجار آنها که وسيله ارتزاقشان بود يک مرتبه دل از اقامت کندند و عازم رحيل شدند و هيچ تصوّر نمينمودند که چنين عذاب ناگهانى از خدا بر آنان نازل شود و بدست خودشان ابنيه خارجى خودشان را خراب نمودند براى بدست آوردن آلات قيمتى آنها و نيفتادنشان در دست مسلمانان و مسلمانان هم با آنها کمک ميکردند در خرابى براى تعذيب آنها و توسعه ميدان جنگ و اينکه خداوند نسبت خرابى را بآنها داده بدست خودشان و دست اهل ايمان ظاهرا بمناسبت آن باشد که سبب خرابى را که نقض عهد و غدر با پيغمبر بوده آنها فراهم نموده بودند و بعضى گفته‌اند اطاقهاى داخلى را خودشان خراب نمودند در وقت جلاء از وطن براى آن که بدست مسلمانان نيفتد و ابنيه خارجى را مسلمانان خراب کردند قبلا تا برسند بحصارهاشان پس بايد ارباب عقل و دانش از اين قبيل وقايع عبرت گيرند و بدانند هر که با خدا و پيغمبر در افتاد ور افتاد و نيز بايد
جلد 5 صفحه 173
بدانند که خدا و پيغمبر اگر چه ارحم الرّاحمين و رحمة للعالمين ميباشند ولى اشدّ المعاقبين و غلظة للکافرين هم هستند و صفت رحمت و مروّت و غلظت و خشونت هر يک بايد بجا و محلّ خود بکار رود و اگر خداوند فرض و مقدّر نفرموده بود براى آنها جلاء از وطن را مانند بنى قريظه در دنيا بقتل مردان و سبى زنان و اطفال معذّب مى‌شدند و در هر حال عذاب آخرت آنها بجاى خود محفوظ است اين نتيجه شقاق و غدر با خدا و پيغمبر است و کسى تصوّر نکند که قطع درختان خوب قيمتى خرماى آنها خلاف انصاف و رويّه عقلاء بوده چون آنچه از آنها قطع و آنچه باقى گذارده شده بامر خدا بوده و بر طبق حکمت و مصلحت است که بسبب آن اميدشان از اقامت قطع شود و بذلّت و خوارى و دلسوختگى بيرون روند و بانتقام غدر و مکر با خدا و پيغمبر برسند و ديگر بچنين اعمال قبيحه‌اى اقدام ننمايند.