تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ کَما يَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْ‌ءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْکاذِبُونَ «18»
جلد 13 - صفحه 79
يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً: ياد بياور روزى را که برانگيزاند خداى تعالى منافقان را تماما از قبور و با ايشان گويد: چرا در دنيا ايمان نياورديد و تصديق نکرديد به حقيقت و قلب، فَيَحْلِفُونَ لَهُ: پس سوگند خورند براى خدا به ايمان و اخلاص خود، کَما يَحْلِفُونَ لَکُمْ: همچنانکه سوگند مى‌خورند براى شما اى مسلمانان و مى‌گويند ما با شمائيم، وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْ‌ءٍ: و گمان کنند ايشان در آن روز آنکه ايشان بر چيزى‌اند، يعنى گمان ايشان آن باشد که به سبب سوگند دروغ نفع و فايده‌اى آن روز به ايشان خواهد رسيد.
مراد آنست که نفاق در آنها چنان تمکن يافته که در آخرت هم از ايشان زايل نگردد، و بدان جهت تصور کنند که خدا علم ندارد به سوگندهاى دروغ ايشان، چنانچه نسبت به مؤمنان اين گونه تصور مى‌کردند. نزد بعضى چون مواطن قيامت متعدد باشد، در بعضى مواطن، منافقان بر قبح کذب خود، واقف و هيچ نگويند. و در موطن ديگر، چون مدهوشان و متحيران باشند، و به کلام دروغ و غير دروغ تکلم نمايند. در اين موضع سوگند خورند که ايشان بر خير بوده‌اند. طبرسى رحمه اللّه فرمايد: اين کلام وصف حال ايشان است در دنيا، يعنى منافقين تصور کنند که ايشان به راه راست هستند در دنيا.
أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْکاذِبُونَ: آگاه باشيد اى اهل ايمان، بدرستى که ايشان دروغگويانند و دروغ آنها به نهايتى رسيده که با خداى تعالى نهانى و آشکارا دروغ گويند و بر آن قسم مى‌خورند.
ابن عباس از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده: روز قيامت منادى ندا کند: اين خصماء اللّه: کجايند خصمان خدا. قدريان برخيزند با رويهاى سياه و چشمهاى کبود و لبها و دندانهاى کج شده و آب دهن آنها روان است، گويند: و اللّه بدون تو عبادت نکرديم و خدائى که غير تو باشد از شمس و قمر و کواکب و اصنام فرانگرفتيم. ابن عباس گويد: ايشان در اين قول صادقند، اما شرک از جائى در دل ايشان حلول کرده باشد که ندانسته باشند. و بعد از آن اين آيه تلاوت نمود: وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْ‌ءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ
جلد 13 - صفحه 80
الْکاذِبُونَ. بعد گفت: به خدا قسم که ايشان قدريانند. «1» بيان: لفظ قدرى در اخبار، اطلاق مى‌شود هم بر جبرى و هم بر تفويضى، و خلافى نيست در مذمت قدريه؛ و احاديث بسيار در آن وارد شده و هر يک حواله کنند احاديث وارده را به ديگرى. و مراد کسانيند که نفى کرده‌اند که خير و شر، تمام آن به تقدير و مشيت خدا باشد. معتزله گويند: قدريه کسانيند که گويند: خير و شر تمام آن به تقدير خدا و مشيت او است. تحقيق مطلب، راجع به علم کلام است. (آيه 19)