«ادعياء» جمع «دعى» به معناى پسر خوانده است. «وطر» به معناى نياز و حاجت است.
به گفته‌ى اکثر مفسّران و مورّخان، اين آيه مربوط به زيد بن حارثه است. او برده‌اى بود که خديجه به پيامبر اسلام بخشيد و حضرت آزادش نمود. قبيله‌ى زيد او را از خود راندند و پيامبر زيد را فرزند خوانده‌ى خود قرار داد. بعد از ظهور اسلام، زيد به آيين محمد صلى الله عليه و آله گرويد و از مسلمانان ممتاز و فرمانده لشکر در جنگ موته شد و در همان جنگ به شهادت رسيد.
پيامبر از دختر عمّه‌اش زينب- که زنى سرشناس و از نوه‌هاى عبدالمطّلب بود- براى زيد خواستگارى کرد. در آغاز، زينب خيال کرد حضرت او را براى خودش خواستگارى مى‌کند.
امّا بعد که فهميد براى زيد است ناراحت شد، زيرا تا آن زمان هيچ زن آزادى (تا چه رسد به
جلد 7 - صفحه 370
زنان سرشناس) همسر برده نمى‌شد. (گرچه برده‌اى آزاد و پسر خوانده‌ى پيامبر و از مسلمانان ممتاز باشد.)
پس از ازدواج، ناسازگارى بين آنان آغاز شد و زيد تصميم گرفت زينب را طلاق دهد. بارها نزد پيامبر رفت ولى آن حضرت به او مى‌فرمود: همسرت را نگاه دار و طلاق نده، «أَمْسِکْ عَلَيْکَ زَوْجَکَ». به هر حال زيد او را طلاق داد و دو ضربه‌ى روحى و اجتماعى بر زينب وارد شد، يکى همسر زيد شدن که جامعه‌ى آن روز اين کار را نمى‌پسنديد، دوم طلاق گرفتن.
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله به امر خداوند مأمور شد تا دو سنّت جاهلى را بشکند.
الف: گرفتن همسر پسر خوانده که در جاهليّت مانند گرفتن همسرِ فرزند ناروا بود.
ب: گرفتن همسر برده‌ى خود که اين هم در آن زمان، زشت و ناروا بود.
پيامبر اکرم زينب را به ازدواج خود در آورد و به مردم اطعامى داد که براى هيچ يک از همسران ديگرش نداد. چون در اين آيه جمله‌ى «زَوَّجْناکَها» آمده، يعنى ما زينب را به ازدواج تو در آورديم تا عادات و رسوم جاهلى را با عمل تو بشکنيم؛ زينب نيز بر ساير همسران پيامبر مباهات مى‌کرد که ازدواج شما به خواست پيامبر اکرم بوده ولى ازدواج من به فرمان خداوند متعال بوده است.
سؤال: مراد از جمله‌ى «تُخْفِي فِي نَفْسِکَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ» که خداوند به پيامبر اکرم مى‌فرمايد:
تو در دل، مسأله‌اى را پنهان داشتى که خدا آن را آشکار مى‌کند؛ چيست؟
پاسخ: امام رضا عليه السلام در پاسخ سؤالات مأمون پيرامون عصمت انبيا فرمود: خداوند نام همسران پيامبر را به آن حضرت آموخته بود و در ميان آنان نام زينب دختر جحش نيز بود؛ حضرت ديد او همسر زيد است و چگونه زن زيد همسر او خواهد شد؟ اين معنا در دل حضرت بود که با حکم خداوند به ازدواج پيامبر با زينب، حکمت آن آشکار شد. «1» بنابراين پيامبر هرگز کارى خلاف عصمت و مقام نبوّت انجام نداده و از قبل علاقه‌اى به هيچ زنى نداشت تا چه رسد به همسر زيد، پسرخوانده خود! نعوذ باللّه.
«1». تفاسير الميزان و نورالثقلين؛ عيون الاخبار، ج 1، ص 281.
جلد 7 - صفحه 371
اوامر دو گونه است: مولوى، که بايد عمل نمود و ارشادى که عمل کردنش به سود انسان است. در اين جا امر پيامبر اکرم، که به زيد فرمود: «أَمْسِکْ عَلَيْکَ زَوْجَکَ» همسرت را نگاه‌دار، ارشادى بود وگرنه کسى که خداوند با جمله‌ى «أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ» از او ستايش کرد، خلاف فرمان حضرت عمل نمى‌کرد. در آيه‌ى قبل نيز خوانديم: «وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَکُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ»
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله تصميم و رغبتى براى ازدواج با زينب نداشت، لذا سفارش او به زيد، حفظ همسرش بوده نه طلاق او. أَمْسِکْ عَلَيْکَ زَوْجَکَ ... زَوَّجْناکَها
با توجّه به دو آيه‌ى بعد که مى‌فرمايد: مبلّغان واقعى از هيچ کس جز خدا نمى‌ترسند، «وَ لا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ» مراد از ترس پيامبر در اين آيه «وَ تَخْشَى النَّاسَ»، ترس از جوسازى‌هايى بود که به اهداف حضرت ضربه مى‌زد زيرا ممکن بود مردم بگويند: پيامبر با همسر يک برده يا با همسر فرزند خوانده‌اش ازدواج کرده است.