تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حُسْناً وَ إِنْ جاهَداکَ لِتُشْرِکَ بِي ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما إِلَيَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ «8»
شأن نزول: چون سعد وقاص زهرى ايمان آورد. مادرش گفت: اى پسر اين چه کيش است که اختيار کرده‌اى و ترک دين پدران خود نمودى، به خدا سوگند که از آفتاب به سايه نروم و نخورم و نياشامم تا از اين دين برگردى يا بميرم و مردمان تو را گويند اى کشنده مادر. پس يک روز چيز نخورد، روز ديگر همين را گفت. سعد گفت: اى مادر اگر صد جان داشته باشى و ببينم يک يک از بدن تو بيرون مى‌آيد من ترک دين پيغمبر را نکنم، خواه غذا بخورى يا نخورى، هر دو در نزد من مساوى است. اين خبر به سمع مبارک حضرت رسول رسيد؛ آيه
جلد 10 - صفحه 205
شريفه نازل شد که: «1» وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ: و امر فرموديم انسان را، بِوالِدَيْهِ حُسْناً: به پدر و مادرش نيکوئى کردن را، يعنى بجا آوردن فعلى که محض خوبى باشد، يا به جهت زيادتى نيکوئى گوئيا محض حسن است ذاتا به چيزى که متصف باشد به نيکوئى، يا به ايشان نيکوئى کن، وَ إِنْ جاهَداکَ: و اگر کوشش نمايند و جدال و نزاع کنند با تو، لِتُشْرِکَ بِي ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ: تا شرک‌آورى به من آنچه را که نيست مر تو را به الوهيت، دانشى.
نکته: تعبير فرمود از نفى الوهيت به نفى علم به آن، به جهت اشعار به آنکه آنچه معلوم نباشد صحت آن، جايز نيست اتباع آن، و اگرچه معلوم نباشد بطلان آن. مراد آنست که اگر پدر و مادر تو را تکليف کنند به آنکه شريک سازى با من چيزى را که الوهيت آن را ندانى و در واقع الوهيت، جز ذات مرا ثابت نيست، فَلا تُطِعْهُما: پس فرمان مبر ايشان را که طاعت مخلوق در معصيت خالق روا نيست، و حق مخلوق هر قدر عظيم باشد در وقت فرمانبردارى حق تعالى ساقط خواهد بود.
تنبيه: آيه شريفه عام است نسبت به تمام مکلفين، زيرا عبرت به آيات قرآنى عموم لفظ است نه خصوص سبب؛ بنابراين واجب است نيکوئى به والدين به اطاعت آنان در آنچه رضاى الهى است. و لطف و مرحمت و بخشش در حق هر دو منظور داشتن هر قدر که تواند.
در کافى- از ابى ولاد مروى است که سؤال نمودم حضرت صادق عليه السّلام را از فرمايش خداى عز و جل «وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً»* چه چيز است اين احسان؟ فرمود: احسان اينست که نيکو بدارى صحبت ايشان را، و به زحمت نياندازى ايشان را که سؤال کنند تو را از آنچه محتاجند به آن و اگرچه مستغنى باشند «2». يعنى پيش از سؤال آنها رفع احتياجشان را بنما، لکن اين اطاعات منوط
«1» مجمع البيان، ج 4، ص 273- کشاف، ج 3، ص 184.
«2» اصول کافى، ج 2، کتاب الايمان و الکفر، باب البرّ بالوالدين، ص 157، روايت اوّل.
جلد 10 - صفحه 206
باشد به رضاى الهى که اگر امر به معصيت نمايند مخالفت آنها بايد نمود، زيرا حضرت فرمود (لا طاعة لمخلوق فى معصية الخالق) طاعت نيست براى مخلوق در نافرمانى خالق «1».
إِلَيَّ مَرْجِعُکُمْ: بسوى مجازات من است بازگشت شما از مؤمن و کافر و بارّ و عاقّ. فَأُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ: پس آگاه نمايم شما را در آن وقت به آنچه هستيد که مى‌کنيد، يعنى به جزا دادن آن.
تبصره: اين فرمايش متضمن دو چيز باشد: 1- آنکه جزاى عمل شما با من است، پس بايد قصد جفاى والدين نکنيد و مرتکب عقوق آنها نشويد به اذيت و محروم کردن ايشان از برّ و احسان به سبب شرک آنان، همچنانکه من منع روزى آنها نفرمايم به جهت شرک. 2- آنکه تحذير است از متابعت ايشان بر شرک، و تحريض و ترغيب بر ثبات و استقامت در دين به ذکر مرجع و وعيد به عذاب.