در ميان اقوام و ملل مختلف، رسم است که کارهاى مهم و با ارزش را به نام بزرگى از بزرگان خويش که مورد احترام و علاقه‌ى آنهاست، شروع مى‌کنند تا آن کار ميمون و مبارک گردد و به انجام رسد. البتّه آنان بر اساس اعتقادات صحيح يا فاسد خويش عمل مى‌کنند.
گاهى به نام بت‌ها وطاغوت‌ها وگاهى با نام خدا و به دست اولياى خدا، کار را شروع مى‌کنند.
چنانکه در جنگ خندق، اوّلين کلنگ را رسول خدا صلى الله عليه و آله بر زمين زد. «1»
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» سر آغاز کتاب الهى است. «بِسْمِ اللَّهِ» نه تنها در ابتداى قرآن، بلکه در آغاز تمام کتاب‌هاى آسمانى بوده است. در سر لوحه‌ى کار و عمل همه‌ى انبيا «بِسْمِ اللَّهِ» قرار داشت. وقتى کشتى حضرت نوح در ميان امواج طوفان به راه افتاد، نوح عليه السلام به ياران خود گفت: سوار شويد که «بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها» «2» يعنى حرکت و توقّف اين کشتى با نام خداست. حضرت سليمان عليه السلام نيز وقتى ملکه سبا را به ايمان فراخواند، دعوتنامه خود را با جمله‌ى «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» «3» آغاز نمود.
حضرت على عليه السلام فرمود: «بِسْمِ اللَّهِ»، مايه برکت کارها و ترک آن موجب نافرجامى است.
همچنين آن حضرت به شخصى که جمله‌ى «بسم اللَّه» را مى‌نوشت، فرمود: «جودها» آنرا نيکو بنويس. «4»
بر زبان آوردن «بِسْمِ اللَّهِ» در شروع هر کارى سفارش شده است؛ در خوردن و خوابيدن
«1». بحار، ج 20 ص 218.
«2». هود، 41.
«3». نمل، 30.
«4». کنزالعمّال، ح 29558.
جلد 1 - صفحه 23
ونوشتن، سوارشدن بر مرکب ومسافرت وبسيارى کارهاى ديگر. حتّى اگر حيوانى بدون نام خدا ذبح شود، مصرف گوشت آن حرام است و اين رمز آن است که خوراک انسان‌هاى هدف‌دار و موحّد نيز بايد جهت الهى داشته باشد.
در حديث مى‌خوانيم: «بِسْمِ اللَّهِ» را فراموش نکن، حتّى در نوشتن يک بيت شعر. و رواياتى در پاداش کسى که اوّلين بار «بسم اللَّه» را به کودک ياد بدهد، وارد شده است. «1»
سؤال: چرا در شروع هر کارى «بِسْمِ اللَّهِ» سفارش شده است؟
پاسخ: «بِسْمِ اللَّهِ»* آرم ونشانه‌ى مسلمانى است وبايد همه کارهاى او رنگ الهى داشته باشد.
همان گونه که محصولات و کالاهاى ساخت يک کارخانه، آرم و علامت آن کارخانه را دارد؛ خواه به صورت جزيى باشد يا کلّى. مثلًا يک کارخانه چينى سازى، علامت خود را روى تمام ظروف مى‌زند، خواه ظرف‌هاى بزرگ باشد يا ظرف‌هاى کوچک. يا اينکه پرچم هر کشورى هم بر فراز ادارات و مدارس و پادگان‌هاى آن کشور است و هم بر فراز کشتى‌هاى آن کشور در درياها، و هم بر روى ميز ادارى کارمندان.
سؤال: آيا «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» آيه‌اى مستقل است؟
پاسخ: به اعتقاد اهل‌بيت رسول اللّه عليهم السلام که صد سال سابقه بر ساير رهبران فقهى مذاهب دارند و در راه خدا به شهادت رسيده و در قرآن نيز عصمت و پاکى آنها به صراحت بيان شده است، آيه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» آيه‌اى مستقل و جزء قرآن است. فخر رازى در تفسير خويش شانزده دليل آورده که «بسم اللَّه» جزء سوره است. آلوسى نيز همين اعتقاد را دارد. در مسند احمد نيز «بسم اللَّه» جزء سوره شمرده شده است. «2» برخى از افراد که بسم‌اللَّه را جزء سوره ندانسته و يا در نماز آن را ترک کرده‌اند، مورد اعتراض واقع شده‌اند. در مستدرک حاکم آمده است: روزى معاويه در نماز «بسم اللَّه» نگفت، مردم به او اعتراض کردند که «أ سرقت أم نيست»، آيه را دزديدى يا فراموش کردى؟! «3»
امامان معصوم عليهم السلام اصرار داشتند که در نماز، بسم‌اللَّه را بلند بگويند. امام باقر عليه السلام در مورد
«1». تفسيربرهان، ج 1، ص 43.
«2». مسند احمد، ج 3، ص 177 و ج 4، ص 85.
«3». مستدرک، ج 3، ص 233.
جلد 1 - صفحه 24
کسانى که «بسم‌اللَّه» را در نماز نمى‌خواندند و يا جزء سوره نمى‌شمردند، مى‌فرمود: «سرقوا اکرم آية» «1» بهترين آيه قرآن را به سرقت بردند. در سنن بيهقى در ضمن حديثى آمده است: چرا بعضى «بسم‌اللَّه» را جزء سوره قرار نداده‌اند! «2»
شهيد مطهّرى قدس سره در تفسير سوره حمد، ابن عباس، عاصم، کسايى، ابن‌عمر، ابن‌زبير، عطاء، ابن‌طاووس، فخررازى وسيوطى را از جمله کسانى معرّفى مى‌کند که بسم اللَّه را جزء سوره مى‌دانستند.
در تفسير قرطبى از امام صادق عليه السلام نقل شده است: «بسم‌اللَّه» تاج سوره‌هاست. تنها در آغاز سوره برائت (سوره توبه) «بسم‌اللَّه» نيامده و اين به فرموده حضرت على عليه السلام به خاطر آن است که «بسم الله» کلمه امان و رحمت است، واعلام برائت از کفّار و مشرکان، با اظهار محبّت ورحمت سازگار نيست. «3»
سيماى «بِسْمِ اللَّهِ»
1. «بِسْمِ اللَّهِ» نشانگر رنگ وصبغه‌ى الهى وبيانگر جهت‌گيرى توحيدى ماست. «4»
2. «بِسْمِ اللَّهِ» رمز توحيد است وذکر نام ديگران به جاى آن رمز کفر، و قرين کردن نام خدا بانام ديگران، نشانه‌ى شرک. نه در کنار نام خدا، نام ديگرى را ببريم ونه به جاى نام او. «5»
3. «بِسْمِ اللَّهِ» رمز بقا ودوام است. زيرا هرچه رنگ خدايى نداشته باشد، فانى است. «6»
4. «بِسْمِ اللَّهِ» رمز عشق به خدا وتوکّل به اوست. به کسى‌که رحمان و رحيم است عشق مى‌ورزيم و کارمان را با توکّل به او آغاز مى‌کنيم، که بردن نام او سبب جلب رحمت است.
5. «بسم‌اللَّه» رمز خروج از تکبّر و اظهار عجز به درگاه الهى است.
6. «بسم‌اللَّه» گام اوّل در مسير بندگى و عبوديّت است.
«1». بحار، ج 85، ص 20.
«2». سنن بيهقى، ج 2، ص 50.
«3». تفسير مجمع‌البيان و فخررازى.
«4». امام رضا عليه السلام مى‌فرمايد: بسم‌اللَّه يعنى نشان بندگى خدا را بر خود مى‌نهم. تفسير نورالثقلين.
«5». نه فقط ذات او، بلکه نام او نيز از هر شريکى منزّه است؛ «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَى» حتّى شروع کردن کار به نام خدا و محمد صلى الله عليه و آله ممنوع است. اثبات‌الهداة، ج 7، ص 482.
«6». «کُلُّ شَيْ‌ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ» قصص، 88.
جلد 1 - صفحه 25
7. «بسم‌اللَّه» مايه فرار شيطان است. کسى که خدا را همراه داشت، شيطان در او مؤثّر نمى‌افتد.
8. «بسم‌اللَّه» عامل قداست يافتن کارها و بيمه کردن آنهاست.
9. «بسم‌اللَّه» ذکر خداست، يعنى خدايا! من تو را فراموش نکرده‌ام.
10. «بسم‌اللَّه» بيانگر انگيزه ماست، يعنى خدايا هدفم تو هستى نه مردم، نه طاغوت‌ها ونه جلوه‌ها و نه هوس‌ها.
11. امام رضا عليه السلام فرمود: «بسم‌اللَّه» به اسم اعظم الهى، از سياهى چشم به سفيدى آن نزديک‌تر است. «1»