تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ «1»
بنام خداى بخشنده مهربان در منهج: مروى است که خداى تعالى صد و چهار کتاب از آسمان نازل فرموده که از ميان آنها تورات و انجيل و زبور و قرآن را برگزيد و علوم جميع کتب را در آن درج، و بعد از ميان اين چهار کتاب قرآن را اختيار و تمام برکات و ثواب و علوم را در قرآن منطوى ساخت، و آنگاه جميع علوم و برکات و حقايق قرآن را در سوره‌هاى مفصله منطوى ساخت، و همه آن معارف و برکات و مثوبات را در سوره فاتحة الکتاب جمع فرمود. پس هر که اين سوره مبارکه را بخواند، چنان است که تمام کتب سماوى را تلاوت نموده است. و اطلاع بر معنى آن، مانند اطلاع بر جميع کتب است. «1» و لذا ابن عباس روايت نموده از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام که فرمود: لو کتبت معانى الفاتحة لا و قرت سبعين بعيرا «2» يعنى: اگر بنويسم معانى و حقائق فاتحه را، هر آينه هفتاد شتر از شرح آن بار شود.
و نيز ابن عباس نقل نموده که حضرت امير المؤمنين عليه السّلام از اول شب تا وقت صبح براى من تفسير فاتحة الکتاب مى‌فرمود و هنوز از تفسير باء نگذشته بود. بعد از آن فرمود: انا نقطة تحت الباء: من نقطه زير باء مى‌باشم، يعنى نقطه و مرکز علوم اولين و آخرين هستم. «3» بزرگان تحقيقى در اين قسمت نموده‌اند.
تفسير اللّه: لفظ جلاله «اللّه» نام نامى ذات واجب الوجود بالذات است
«1» منهج الصادقين، جلد اوّل، صفحه 23- تفسير بصائر، جلد اوّل صفحه 24، بنقل از مدارک التنزيل (با اندکى تفاوت)
«2» تفسير برهان، جلد اوّل صفحه 3، حديث دوّم (با اختلاف اندکى در تعبير)
«3» تفسير بصائر، جلد اوّل، صفحه 187 و 188 بنقل از ينابيع المودة، صفحه 69 و 408.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 31
که مستجمع تمام صفات کماليّه و منزه از کليه نقايص و قابل پرستش و ستايش باشد. پس تمام اسماء و صفات حسنى در لفظ جلاله مندرج، و لذا اعظم اسماء الهى است؛ چنانچه در تفسير صافى از حضرت امير المؤمنين عليه السلام مروى است که فرمود: اللّه اعظم اسم من اسماء اللّه عزّ و جلّ لا يسمّى به غيره. «1» و ابن بابويه در معانى الاخبار در ذيل حديثى از حضرت امام حسن عسکرى عليه السّلام روايت نموده که در معنى «بسم اللّه» فرمود: استعانت جويم بر تمام امور به خدائى که سزاوار پرستش نيست مگر ذات او؛ فرياد رسى که هرگاه اغاثه شود و اجابت کننده‌اى که هرگاه خوانده شود.
اين همان مطلبى است که شخصى از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمود که: مرا دلالت نما بر خدا، چيست او. پس به تحقيق زياد شده است مجادله مجادله کنندگان و مرا متحير ساختند؟ حضرت فرمود: اى بنده خدا، آيا کشتى هرگز سوار شده‌اى؟ عرض کرد: بلى. فرمود: آيا کشتى‌ات شکسته شده زمانى که کشتى ديگر براى نجات نباشد و شناورى هم نباشد تا تو را رهائى دهد؟ عرض کرد: بلى. فرمود آيا تعلق دارد قلب تو در آن زمان به اينکه شيئى قادر باشد بر اينکه تو را از ورطه هلاکت خلاص کند؟ عرض کرد: بلى. فرمود: همان شي‌ء اللّه قادر است بر نجات دادن وقتى که نجات دهنده‌اى نباشد و قادر است بر فريادرسى زمانى که فريادرسى نباشد. «2» تفسير رحمن و رحيم: در منهج از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود: «رحمن» اسمش خاص است، يعنى لفظ آن را بر غير خدا اطلاق نکنند؛ و لذا بعد از اسم مخصوصه جلاله واقع شده و وصف آن عام است که مطلق بخشش باشد در دنيا. «رحيم» اسمش عام که بر غير خدا
«1» تفسير صافى (طبع لبنان)، جلد اوّل صفحه 81.
«2» تفسير برهان، جلد اوّل صفحه 45، حديث هشتم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 32
اطلاق نمايند، لکن وصفش خاص است که مطلق بخشش باشد در آخرت «1». و حضرت عيسى بن مريم عليه السّلام فرمود: الرّحمن رحمن الدّنيا و الرّحيم رحيم الاخرة. و از تابعين صحابه منقول است که ذات سبحانى «رحمن» است نسبت به جميع مردمان از مؤمن و کافر و نيکوکار و معصيت کار، يعنى خالق و رازق همه مى‌باشد؛ و «رحيم» است نسبت به مؤمنين، با اين توجه که توفيق دهنده ايشان است در طاعت و عبادت و آمرزنده گناهان و معطى ثواب به آنها در آخرت. و لذا محققين فرموده‌اند رحمت الهيه بر دو قسم است: رحمت رحمانيه که شامل مؤمن و کافر مى‌شود، و رحمت رحيميه که اختصاص دارد به مؤمن فقط.
تبصره: اسماء و صفات الهى مانند رحيم و رءوف و لطيف و قهار به اعتبار غايات افعال باشد، نه مبادى که انفعالات است؛ مثلا رحمت و رأفت ناشى گردد از رقّت قلب، و همچنين غضب منشأش التهاب نفس و هر دو مستلزم تغيير حال؛ و ذات سبحانى متعالى است از تغيّر و حدوث و انقلاب. تعالى اللّه عن ذلک علوّا کبيرا. پس بنابراين «رحيم»، يعنى لازمه رحمت را که احسان و انعام است به بندگان عطا فرمايد، از نعمت وجود و بقا و رزق و صحت و امنيت و آسايش و ساير مراحم؛ و نسبت به غضب و سخط لازمه آنها را که زجر و عقاب و نکال است، وارد سازد. و بر اين قياس تمام اسماء صفات الهى به اعتبار لوازم و آثار مى‌باشد.
فوائد بسم اللّه: شمه‌اى از اخبار و آثار در فضيلت «بسم اللّه» بيان مى‌شود:
1- تفسير برهان: باسناده عن على بن موسى الرضا عليه السّلام قال:
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم اقرب الى اسم اللّه الاعظم من سواد العين الى بياضها. «2» فرمود حضرت رضا عليه السّلام: «بسم اللّه» نزديکتر است به اسم
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 201.
«2» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 41 حديث نهم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 33
خداى اعظم از سياهى چشم به سفيدى آن.
2- قال النبى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: اذا قال المعلّم للصّبىّ بسم اللّه الرّحمن الرّحيم، کتب اللّه برائة للصّبىّ و برائة لابويه و برائة للمعلّم. «1» فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: هرگاه معلم به طفل تعليم دهد «بسم اللّه» را، بنويسد خدا برائتى براى بچه و براى پدر و مادر او و برائتى براى معلم.
3- هر که در وقت طعام «بسم اللّه» گويد، شيطان دور شود و اگر نگويد، با او مشغول شود. «2» 4- هرکه در وقت جامه کندن «بسم اللّه» گويد، حايلى واقع شود ميان چشم شياطين و عورت او.
5- قال النبى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: کلّ امر ذى بال لم يبدء ببسم اللّه فهو ابتر. «3» فرمود حضرت پيغمبر: هر امرى که ابتدا نشود به «بسم اللّه»، دنباله نخواهد داشت و به آخر نرسد.
روزى حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به قبرستان گذر کرد و نزديک قبرى رسيد، اصحاب را فرمود: به تعجيل بگذريد. ايشان به عجله گذشتند. در مراجعت چون به آنجا رسيدند، خواستند عجله کنند، حضرت نهى فرمود. سبب را پرسيدند، فرمود: وقت رفتن شخصى را عذاب مى‌کردند و من طاقت فرياد او را نداشتم؛ حال خدا بر او رحمت فرمود. جهت را سؤال نمودند، فرمود: مردى فاسق به سبب معصيت تا اين ساعت معذب بود؛ طفلى از او باقى، او را به مکتب، و معلم او را تعليم «بسم اللّه» و کودک به زبان جارى کرد، خطاب رسيد: عذاب را از او برداريد.
6- منقول است که قيصر روم را دردسرى عارض، اطبا از معالجه آن
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 43 حديث 32.
«2» فروع کافى، جلد 6، کتاب الاطعمه، صفحه 294، حديث 11.
«3» تفسير صافى، جلد اوّل صفحه 83.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 34
عاجز شدند، نامه‌اى خدمت حضرت امير المؤمنين عليه السّلام براى رفعش عرضه داشت؛ حضرت طاقيه‌اى را فرستاد تا به سر نهاد، فورا شفا يافت. آن را شکافته «بسم اللّه» ديد، دانست شفاى او به اين کلمه مبارکه حاصل شده فى الحال مسلمان شد.
چون «بسم اللّه» استفتاح است به اسم منعم حقيقى، و اعتراف به الهيت سبحانى، و التذاذ به ذکر و فضل و رحمت او، و اين باعث اشتغال نفس است به شکرگزارى و سپاسدارى به حمد و ثناى او؛ لذا بعد از «بسم اللّه» طريق کيفيت «حمد» را تلقين بندگان فرمايد: