تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ «2»
سپاس و ثنا مر خداى راست که پروردگار عالميان است الْحَمْدُ لِلَّهِ: حقيقت هر ستايش و ثناى جميل و وصف جليل از ازل تا ابد مختص است مر ذات خداى را که مستجمع تمام صفات کماليه و منزه از کليه نقايص و سزاوار پرستش باشد. رَبِّ الْعالَمِينَ: آن خدائى که پروردگار عالميان است از ملائکه و جن و انس و نباتات و جمادات و غير آنها، و تربيت کننده همه آنهاست.
در عيون اخبار الرضا عليه السّلام ابن بابويه از حضرت رضا عليه السلام از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت نموده تفسير اين کلمه مبارکه را که: «مالک جماعات است از هر مخلوقى، و خالق و رازق همه آنها از آنجائى که مى‌دانند و از جائيکه نمى‌دانند. حيوانات در تحت قدرت او و در سايه رأفت او و حفظ حمايت اويند، تدبير فرمايد هريک را به مصلحتش؛ و نگهدار جمادات است از تهافت و آسمان را از وقوع بر زمين، زمين را از خسف مگر به امر سبحانى».
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 35
تنبيه: آيه شريفه ارشاد است به حکم عقلى که شکر منعم واجب است، زيرا تعليق حکم بر وصف مشعر است بر عليّت، يعنى دلالت دارد بر آنکه آن حکم معلل باشد به آن وصف. پس استحقاق حمد، ذات الهى را ثابت باشد به آنکه پروردگار عالميان است، قبل از شرع مقدّس حمد او را بنمايند يا ننمايند.
تحقيق: اثبات اين مطلب محتاج به سه مقدّمه باشد:
مقدمه اول: ممکنات موجوده عوالم يا متحيّز است، يا صفت متحيّز، و يا غير آن.
قسم اوّل: متحيّزى که قابل قسمت باشد، آن را جسم نامند، و الا جوهر فرد است. و جسم يا علوى باشد يا سفلى؛ و سفلى يا بسيط است و از عناصر اربعه: آب، باد، خاک و آتش و آنچه از اينها منشعب گردد تشکيل يابد، و يا مرکب است، مانند مواليد ثلاثه: جماد، نبات و حيوان.
قسم دوّم: اعراض به اجناس و انواع آن.
قسم سوّم: ارواح.
مقدمه دوّم: مربى بر دو قسم است: اول- تربيت کند تا فايده از او ببرد، و اين نسبت به ذات سبحانى محال است، زيرا غنّى على الاطلاق مى‌باشد. دوم- تربيت کند تا فايده به او رساند، و اين شايسته الهى است که تربيت کند براى افاضه فيض، چون فياض مطلق باشد.
مقدمه سوّم: تربيت الهى بر دو نوع است: تربيت عام و تربيت خاص.
تربيت خاص دو قسم باشد: تربيت ايجادى و تربيت بقائى. تربيت ايجادى عبارت است از ابداع وجود و ايجاد بنيه انسانى، و تربيت بقائى باقى داشتن بنيه انسانى است. تربيت عام عبارت است از عالم کبير که تربيت آسمان و زمين و آنچه ما بين آنهاست و عوالم ديگر. چنانچه در خصال از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که براى خداوند عز و جل دوازده هزار عالم است، هر عالمى بزرگتر است از هفت آسمان و هفت زمين، که ديده نشده است عالمى از آنها، و براى خداى عز و جل عالمى
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 36
است غير اينها و من حجت باشم بر آنها. «1» پس ذات احديت خداى عالميان است به سبب اعطاء وجود، و ربّ عالميان است از جهت بقاء و دوام.
ثواب تحميد: در کتاب کافى از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود: در بنى آدم سيصد و شصت رگ مى‌باشد، صد و هشتاد آن متحرک و صد و هشتاد آن ساکن، اگر ساکن متحرک شود يا متحرک ساکن گردد راحتى نيابد شخص، و حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم صبح و شب سيصد و شصت مرتبه مى‌فرمود: الحمدللّه کثيرا على کلّ حال. «2» و نيز حضرت صادق عليه السّلام فرمود: هر که صبح کند و چهار مرتبه بگويد «الحمدللّه ربّ العالمين»، هر آينه شکر آن روز را بجا آورده، و هر که در شب چهار مرتبه گويد هر آينه شکر شب را ادا نموده «3».
و نيز مفضّل گويد: خدمت حضرت صادق عليه السّلام عرض کردم دعاى جامعى مرا تعليم فرما، حضرت فرمود: حمد کن خدا را، زيرا باقى نماند هيچ نمازگزارى مگر آنکه دعا کند براى تو وقتى که گويد: «سمع اللّه لمن حمده». «4» و نيز در منهج حذيفه يمانى از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که جماعتى از امم سابقه مستحق غضب الهى شده بودند، کودکى از آنان بر زبان راند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ»: حق تعالى به جهت ميمنت اين کلمه مبارکه چهار سال از ايشان رفع عذاب فرمود. به روايتى اين حديث در «بسم اللّه» باشد.
نکته ادبيه: ابتدا به جمله اسميه براى استمرار و ثبوت است، به خلاف جمله فعليه «احمد اللّه» يا «حمدت اللّه» که مستعمل در حدوث و تجدد باشد. پس معنى آنکه حمد و ستايش ثابت است براى ذات سبحانى
«1» خصال، حديث شماره 1215.
«2» اصول کافى، کتاب الدعاء، جلد 2 صفحه 503، حديث 4.
«3» اصول کافى، کتاب الدعاء، جلد 2 صفحه 503، حديث 5.
«4» اصول کافى، کتاب الدعاء، جلد 2 صفحه 503، حديث 1.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 37
در عالم واقع. و ايضا اشاره است به آنکه بنده عاجز باشد از اقدام به حمدى که سزاوار الهى باشد، چه توفيق اداى هر حمدى نعمت ديگر باشد از جانب منعم، پس ممکن نباشد.