تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ «1»
ترجمه
بنام خداوند بخشنده مهربان.
تفسير
در صافى از تفسير امام عليه السلام و توحيد صدوق نقل فرموده که حضرت امير المؤمنين (ع) فرمود او است خداوندى که ملتجى ميشود باو هر مخلوقى در وقت حاجت و شدت که منقطع شده باشد اميد او از هر کسى جز او و قطع شده باشد اسباب از هر کس که سواى او است ميگويد بسم اللّه يعنى کمک ميجويم در تمام امورم از خداوندى که سزاوار نيست بندگى مگر براى او، آنخداونديکه دادخواه است چون از او دادخواهى کنند و اجابت کننده است وقتى که او را بخوانند.
شرح اللّه نام مبارک خداوند است که جامع صفات کمال و منزه از هر عيب و نقص است و از اين باب است که از امير المؤمنين (ع) نقل شده که فرمود اللّه اسم اعظم الهى است: زيرا دلالت بر تمام اسماء و صفات الهى دارد و ساير اسماء هر يک اشاره بمرتبه از مراتب وجود او است، تعالى شأنه و تقدست اسمائه، و در باب فرق بين دو اسم مبارک رحمن و رحيم اخبار و اقوال مفسرين مختلف است بنظر حقير بهترين مبين روايتى است که از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود الرحمن اسم خاص است براى صفت عام و الرحيم اسم عام است براى صفت خاص يعنى رحمن اسمى است که سزاوار نيست اطلاق آن بر غير خداوند زيرا دلالت کند بر معنى عام که مهربانى بتمام موجودات باشد که بهر موجودى خلعت هستى پوشيده و بکمال لائق خود رسانده و خوان نعمت خود را در تمام عوالم وجود گسترده، و اين عموم رحمت و کمال رأفت واضح است که مخصوص بخداوند است، و رحيم اسمى است که اطلاق آن بر غير خداوند هم سزاوار است، زيرا دلالت دارد بر صفت خاص که آن صفت در غير خداوند عبارت از حد و مرتبه رحم و مهربانى هر موجودى است و در خداوند عبارت از توفيق در دنيا و دين است که نتيجه آن آمرزش در آخرت است و اين فضل و کرم اختصاص باهل ايمان دارد.
جلد 1 صفحه 4
تحقيق بنظر حقير اين دو اسم مبارک هر دو صفت مشبّهه مبنى براى مبالغه است و يک معنى دارد و براى تأکيد ذکر شده است چون يکى از نکات مهمه بلاغتى آنستکه متکلم در اول خطاب مالک قلوب مخاطبين شود و اظهار محبت تام و تمام بانها نمايد بلکه مدعى محبت آنها بخود شود، چنانچه حضرت سجاد (ع) در اول خطبه شام فرمود خداوند بما علم و حلم و فصاحت و شجاعت و سماحت عطا فرمود و محبت ما را در دل‌هاى اهل ايمان جاى داد و در صورتى که مقام اقتضاء تثبيت و تسجيل امر را دارد تکرار معنى بالفاظ مترادفه مخل بفصاحت نيست بلکه مؤکد است و اينکه در روايات و تفاسير ذکر فرق شده براى رفع توهم تکرار مخل بفصاحت بيان مصداق فرموده‌اند چنانچه متعارف در محاوره با اهل لسان است و معلوم است که مهربانى پروردگار در دنيا خلعت هستى و روزى دادن است و در آخرت آمرزش و بهشت جاويد و هر دو از لوازم کمال رحمت و رحمانيت است و لهذا رحمت رحمانيّه و رحيميه گويند و قدر مشترک را رحمت گيرند و در اين بيانات تعبير بلازم شده است ولى مفهوم يکى است و اين وجه جمع بين اقوال و اخبار مختلفه اين باب است، نهايت آنکه چون رحمن يک حرف اضافه دارد اشاره برحمت غير متناهيه گرفته‌اند و در غير خداوند استعمال نميشود.
تنبيه در خبر است از مولاى متقيان و امير مؤمنان که فرمود همانا قرآن تمامى در باء بسم اللّه است و من نقطه زير آن بائم: و اين براى آنستکه اجمال معانى قرآن در سوره مبارکه حمد است که بمنزله فهرست معارف قرآنيّه است و شايد بهمين سبب با آنکه در مدينه نازل شده است در اول قرآن ضبط شده و تمام معانى حمد در اين آيه شريفه بنحو اجمال مندرج است و باين جهت مطلع الشمس کلام الهى گشته بلکه مائز هر سوره از سوره ديگر است چنانچه از امير المؤمنين (ع) نقل شده که فرمود بسم اللّه الرحمن الرحيم در اول هر سوره آيه است از آن سوره خداوند هيچ سوره را بر نبى اکرم نفرستاد مگر آنکه مصّدر بود باين آيه مبارکه و در کافى از امام باقر (ع) نقل فرموده که بسم اللّه الرحمن الرحيم اول هر کتابى است که از آسمان نازل شده و چون اين آيه را تلاوت کنى باکى نيست اگر استعاذه ننمائى و محفوظ خواهى بود از آفات ارضى و سماوى انشاء اللّه تعالى، و از حضرت ختمى مرتبت مروى است که خداوند فرمود هر امر خطيرى که در ابتداء آن بسم اللّه الرحمن الرحيم ذکر نشود ناتمام خواهد ماند و از
جلد 1 صفحه 5
حضرت باقر (ع) نقل شده که فرمود دزديدند يعنى اهل خلاف گرامى‌ترين آيه را از کتاب خداوند که آن بسم اللّه الرحمن الرحيم است سزاوار است تبرک جسته شود بآن در اول هر امر خواه بزرگ باشد خواه کوچک خلاصه آنکه اين مزيّت براى مقام جامعيت اين آيه شريفه است و تمام معانى اين آيه مبارکه در اسم مقدس اللّه بنحو اجمال در عين کشف تفصيلى جمع است و لفظ باء مظهر سببيت مسبب الاسباب است در عالم لفظ و امتياز باء از حروف مشابهه بآن بنقطه زيرين است، و مظهر تام و تمام مسبب الاسباب در تمام عوالم وجود سر سلسله خاندان نبوت و طهارت است بکم فتح اللّه و بکم يختم چنانچه اگر ديده بصيرت شخص باز شود و قرآن را بوجود نورانى مشاهده نمايد تمام حقائق موجودات عالم بآن نور برايش مشهود ميشود و در اين مقام که قرآن نور محض و بياض خالص است مى‌بيند که تمام آنحقائق در سوره حمد جمع و تمام آن حقيقت و نورانيت در آيه مبارکه مکشوف و امير المؤمنين (ع) نقطه زير باء و امام مبين است و تمامى موجودات در آن نقطه جمعند و از شعاع آن خلعت هستى گرفته و در بارگاه انس جاى گزينند خداوند بما ديده بصيرت عنايت فرمايد انشاء اللّه تعالى.
ايقاظ اى برادر عزيز از فضل و رحمت الهى مأيوس مباش و سعى کن باين مقام برسى چون يأس از رحمت الهى از معاصى کبيره است خداوند بر طبق روايات معصومين، صد جزء رحمت دارد که يک جزء آنرا بر تمام کائنات از اوّلين و آخرين قسمت نموده و از آن يک جزء است رحمت و مهربانى انبيا و اوليا بر امم و شيعيان خودشان و محبت پدران و مادران و خويشاوندان بر اولاد و نزديکان خود و عطوفت چرندگان و پرندگان بر مواليدشان، اين جوهر قدسى که در وجود تو جاى گزين شده امانت الهى است هشيار باش و بى‌مصرف خرج مکن در تهذيب اخلاق بکوش و لوح دل را از زنگار معاصى بشوى تا مظهر جلوه رحمانى و مظهر انوار قرآنى شود و باسرار الهى واقف گردد تا مصداق آيه شريفه و لکن جعلناه نورا نهدى به من نشاء من عبادنا باشى و مقام مقدس علوى را مشاهده نمائى تو ملک بودى فردوس برين جايت بود آدم آورد درين دير خراب آبادت.