تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ «2»
ترجمه
ستايش مر خدايراست که پروردگار جهانيان است.
جلد 1 صفحه 6
تفسير
در عيون و تفسير امام (ع) از امير المؤمنين عليه السلام نقل شده که فرمود تفسير اين آيه آنستکه همانا خداوند شناساند به بندگان خود شمه از نعم خود را بنحو اجمال زيرا قدرت ندارند بندگان بر شناسائى تمام آن نعم بطور تفصيل چون نعم الهى نامتناهى است پس فرمود بگوئيد ستايش مر خدايراست بر آنچه از نعمت عطا فرموده است بما و پروردگار جهانيان يعنى صاحب اختيار و آفريننده هر موجودى و روزى دهنده هر جنبنده از راه‌هائى که ميداند و نميداند تربيت ميفرمايد حيوانات را بدست قدرت خويش و روزى ميدهد آنانرا از خزانه غيب خويش و جاى ميدهد آنها را در کنف حمايت خود و ميرساند آنانرا بصلاح خودشان و نگاه ميدارد اجسام بى‌روح را از متلاشى شدن مانند سنگ و از متلاصق بودن مانند خاک و حفاظت ميفرمايد آسمانرا از آنکه بزمين افتد و زمين را از آنکه فرو رود مگر بدستور خود، و در کافى از صادق آل محمد (ص) نقل فرموده که انعام نفرموده است خداوند هيچ نعمتيرا از بزرگ و کوچک بر هيچ بنده مگر آنکه چون الحمد للّه گفت اداء شکر آن نعمت را نمود.
شرح بدانکه حمد ستايش در برابر نيکى اختيارى است و مدح ستايش بر مطلق نيکى است و شکر ستايش در مقابل نعمت است، و از اينجا معلوم ميشود که مناسب با مقام ربوبى حمد و شکر است زيرا حق فاعل مختار است بلکه ذات مقدسش عين اراده و اختيار و ساير صفات کمال است چنانچه ببراهين قطعيه در علم حکمت الهى ثابت و محقق شده است و در خطبه اول نهج البلاغه امام (ع) کمال توحيد و اخلاص را در تنزيه ذات از صفات قرار داده يعنى صفات حضرتش زائد بر ذات نيست بلکه عين ذات است نه چنانچه بعضى از اهل ظاهر تصور نموده‌اند و قائل بتجرد ذات از صفات شده‌اند زيرا خلو ذات در مرتبه خود از صفات موجب نقص و احتياج است، و ميتوان گفت حمد انسب از شکر است زيرا که آن در برابر نيکوئى شخصى اختيارى و نيکى بغير است و شکر مخصوص بنيکى بر غير پس حمد اکمل و اتم است و شکر اخص و انقص، لذا بعد از نام خداوند بمزيت ابتداء فائز گشته، و ربّ صفت مشبهه است بمعنى صاحب اختيار و پروردگار، و چگونگى تربيت خداوند در حديث علوى بيان شد، و عالمين اسم جمع است نه جمع عالم مانند لفظ قوم چنانچه ابن مالک آنرا از افراد شبه جمع شمرده و شارح سيوطى تقرير نموده ولى بنظر حقير نه از باب آنکه اختصاص بارباب دانش دارد و عالم عام است و اگر جمع باشد زيادى مدلول
جلد 1 صفحه 7
مفرد بر جمع لازم آيد، بلکه براى آنکه بمعنى اهل عالم است نه عالم‌ها و دلالتش بر افراد بنحو تضمن است نه مطابقه، و اين فارق بين جمع و اسم آنست و فهم عرفى و موارد استعمال شاهد مدعى است و بر تمام عوالم وجود باعتبار آنکه موجبات علم و معرفت بذات احديت ميباشند اطلاق ميشود و از اين بيان اشتباهات بعضى مفسرين از معاصر و غيره مکشوف و تکلفات مذکوره مرفوع خواهد شد انشاء اللّه تعالى.