تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَمْ يَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ «4»
«1» التوحيد (چ 1398 تهران) ص 91- 90 روايت 5.
جلد 14 - صفحه 385
وَ لَمْ يَکُنْ لَهُ: و نيست و نبوده و نخواهد بود براى ذات يگانه، کُفُواً أَحَدٌ:
همتا و مماثل، يعنى او را مثلى و نظيرى و شبهى در ذات و صفات نيست.
نکته- تکرار لفظ جلاله اشعار مى‌باشد به اينکه هر که متصف به صفت صمديت نباشد، مستحق و سزاوار الوهيت نيست. از حضرت صادق عليه السّلام مروى است فرمود: جماعتى از فلسطين نزد پدرم حضرت باقر عليه السّلام آمدند و مسئله‌اى چند پرسيدند. جواب شنيدند. بعد از آن «الصمد» را پرسيدند. پدرم فرمود پنج حرف مى‌باشد:
الف- دليل برانيت او سبحانه.
لام- دليل است بر الهيت او.
صاد- دليل است بر آنکه او سبحانه صادق است و قول و کلام او صدق و داعى بندگان به اتباع صدق و واعد ايشان است به صدق در دار صدق.
ميم- دليل است بر ملک او و بر آنکه او مالک مطلق است و ملک او سبحانه لم يزل و لا يزال است و مکوّن همه کائنات، او مى‌باشد نه غير.
دال- دليل است بر دوام ملک او و بر آنکه او دائم الوجود و از کون و زوال مبرى و منزه مى‌باشد. «1» تحقيق- چون الف و لام «الصمد» در قرائت بر لسان ظاهر و همچنين به گوش شنونده مسموع نمى‌گردد اما در کتابت آشکار و هويدا شود، پس خفاى آن بر زبان و گوش دلالت مى‌کند بر آنکه الهيت او مخفى است و به حواس مدرک نمى‌شود و در زبان هيچ واصفى واقع نشود و در گوش هيچ سامعى در نيايد. و ظهور «الف و لام» در کتابت دليل است بر آنکه او سبحانه و تعالى اظهار ربوبيت خود فرموده در ايجاد مخلوقات و ترکيب ارواح لطيفه در اجساد کثيفه. پس چون بنده نظر به نفس خود مى‌کند، روح خود را نمى‌بيند، چنانچه الف و لام الصمد مبين نمى‌شود و در حاسه‌اى از حواس خمس در نميايد. اما به کتابت ظهور يابد آنچه مخفى است در قول و شنيدن. اين دو اشاره است به آنکه
«1» معانى الاخبار (چ حيدرى 1379) ص 8- 7 «باب معنى الصمد».
جلد 14 - صفحه 386
هر گاه بنده تفکر در الوهيت کند، فکر او به جائى نرسد و حيران گردد. زيرا او خالق جميع صور باشد. لکن وقتى نظر به خلق او نمايد، واضح و ثابت گردد که اوست خالق اشياء و مرکب ارواح در اجساد.
بعد از آن حضرت باقر عليه السّلام فرمود اگر هر آينه مى‌يافتم حاملين علمى را که خداى تعالى به من کرامت فرموده، هر آينه نشر توحيد و دين اسلام و احکام و شرايع مى‌کردم از لفظ «الصمد» و چگونه حمله علم را توان يافت و حال آنکه جدم امير المؤمنين عليه السّلام حمله علم خود را نمى‌يافت و به اين جهت آه سرد کشيد، فرمود: سلونى قبل ان تفقدونى فانّ بين الجوانح منّى علما جمّا. از من بپرسيد پيش از آنکه مرا نيابيد، چه ميان پهلوهاى من پر است از علم بسيار و حکم بى‌شمار. چه دورند حاملان علم و طالبان آن. «1» تتمه- اين سوره مبارکه محتوى است بر جميع صفات کمال او سبحانه تعالى، بدين بيان.
1- «هو اللّه» اشاره است به آنکه او خالق و فاطر جميع اشياء است از جماد و نبات و حيوان و ملک و ملکوت و اين متضمن اتصاف است به قادريت و عالميت، به جهت آنکه خلق موجودات در غايت احکام و اتساق و انتظام است و فعل محکم متقن جز از قادر و عالم بوجود نيايد.
2- خالقيت متضمن وصف اوست به حياة و سمع و بصر، يعنى سميع و بصير.
3- «احد» وصف خداى متعال است به وحدانيت و نفى شرکاء از او.
4- «صمد» وصف او مى‌باشد به آنکه همه کائنات محتاج به اويند و او محتاج هيچ کس نيست. پس ذات او غنى على الاطلاق است.
5- علم و غنا موجب عدالت او است. زيرا هر که متصف به اين دو صفت باشد، فاعل قبايح نخواهد بود، به جهت علم او به قبح قبيح و غناى او از آن، و مسلم است ظلم فعل قبيح و خداى تعالى از آن منزه و مبرى خواهد بود.
«1» مدرک سابق و کتاب التوحيد (مکتبة الصدوق، 1398 هج) ص 93- 92 روايت 6.
جلد 14 - صفحه 387
6- «لَمْ يَلِدْ» صفتى است که نفى شرک و مجالست را از او نمايد.
7- «وَ لَمْ يُولَدْ» وصف ذات سبحانى است به قدم و اوليت ذات يگانه او.
8- «وَ لَمْ يَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ» تقرير و بيان نفى شبه است. پس اين سوره دليل باشد بر سلب جسميت و جوهريت و عرضيت و تحيز در مکان از او سبحانه. چنانچه حديث عرض دين حضرت عبد العظيم عليه السّلام فرمايد:
و انّه ليس بجسم و لا صورة و لا عرض و لا جوهر بل هو مجسّم الاجسام و مصوّر الصّور و خالق الأعراض و الجواهر و ربّ کلّ شى‌ء «1». بعضى از اهل تحقيق فرموده‌اند نزد طايفه معطله عالم را صانعى نيست. فلاسفه را عقيده آنکه صانع نام و وصف ندارد. مذهب ثنويان آنکه شريک دارد. اعتقاد مشبهه آنکه شبيه به خلق است. يهود و نصارا گويند او را زن و فرزند است. اعتقاد مجوس آنکه کفو و همسر دارد. حال چون بنده مؤمن گفت (هو) از تعطيل بيزار شد، چون گفت (اللّه) از گفتار فلاسفه تبرى نمود، به گفتن (احد) از طريقه بت‌پرستان و ثنويه تبرا نمود، به گفتن (اللَّهُ الصَّمَدُ) از مذهب مشبهه دور شد، به گفتن (لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ) از يهود و نصارا بيزارى جست. به گفتن (وَ لَمْ يَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ) از مجوس مبرا گرديد.
در اين سوره، بزرگان، نکاتى و اشاراتى بيان نموده‌اند [که] بحثى طولانى است.
«1» کمال الدين (چ دوم، 1395)، ج 2، باب 37، ص 379.
جلد 14 - صفحه 388
ج14، ص389
سوره يکصد و سيزدهم « (الفلق)»
سورة الفلق- نزد اکثر علما مدنى و نزد بعضى مکى است.
عدد آيات- پنج آيه.
عدد کلمات- بيست و سه.
عدد حروف- هفتاد و سه.
ثواب تلاوت- ابن بابويه (رحمه اللّه) «1» از حضرت باقر عليه السّلام: من اوتر بالمعوّذتين و قل هو اللّه احد قيل له يا عبد اللّه ابشر فقد قبل اللّه و ترک. فرمود هر که در نماز وتر، «قل اعوذ برب الفلق و قل اعوذ برب الناس و قل هو اللّه احد» بخواند، گفته شود به او: اى بنده خدا قبول فرمود خدا وتر تو را.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ