کلمه «بعوض» به معناى پشه ريز است و ريشه‌ى آن از «بعض» مى‌باشد که به جهت کوچکى جثّه به آن اطلاق شده است. «1»
مثال‌هاى قرآن، براى همه‌ى مردم است و از هر نوع مثلى نيز در آن آمده است: «وَ لَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ» «2» البتّه اين مثل‌ها را نبايد ساده انگاشت، زيرا دانشمندان، حقيقت و باطن آن را درک مى‌کنند: «وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ» «3» در مثال زدن، تذکّر، تفهيم، تعليم، بيان و پرده‌بردارى از حقايق نهفته است و در کتاب‌هاى آسمانىِ پيشين نيز همانند تورات و انجيل و در سخنان رسول اکرم و اهل‌بيت عليهم السلام فراوان ديده مى‌شود. در تورات بخشى به نام «أمثال سليمان» وجود دارد.
بعضى از مخالفان اسلام که از برخورد منطقى و آوردن مثلِ قرآن عاجز ماندند، مثال‌هاى قرآن را بهانه قرار داده و مى‌گفتند: شأن خداوند برتر از آن است که به حيواناتى چون مگس يا عنکبوت مثال بزند. «4» و اين مثال‌ها با مقام خداوند سازگار نيست. و بدينوسيله در آيات
«1». مفردات راغب.
«2». روم، 58.
«3». عنکبوت، 43.
«4». در سوره عنکبوت آيه 41، قدرت‌هاى غيرالهى به خانه عنکبوت تشبيه شده و در سوره حجّ‌آيه 73 فرموده که ديگران حتّى توانايى آفريدن يک مگس را ندارند.
جلد 1 - صفحه 82
قرآن تشکيک مى‌کردند. «1» خداوند با نزول اين آيه به بهانه‌گيرى‌هاى آنان پاسخ مى‌دهد.
سؤال: آيا خداوند گروهى را با قرآن و مثال‌هاى آن گمراه مى‌کند؟
پاسخ: خداوند کسى را گمراه نمى‌کند، بلکه هرکس در برابر حقايق قرآن بايستد، خود گمراه مى‌شود و بدين معنى مى‌توان گفت: قرآن، سبب گمراهى او گرديد. چنانکه در پايان همين آيه مى‌فرمايد: «وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ» يعنى فسق مردم سبب گمراهى آنان مى‌شود.
ستى مگر مى‌شود خداوند مردم را به ايمان تکليف کند، ولى خودش آنان را گمراه کند!؟ و مگر مى‌شود اين همه پيامبر و کتب آسمانى نازل کند، ولى خودش مردم را گمراه کند!؟ مگر مى‌شود از ابليس به خاطر گمراه کردن انتقاد کند، ولى خودش ديگران را گمراه کند!؟
گرچه در اين آيه، هدايت و گمراهى بطور کلّى به خداوند نسبت داده شده است، ولى آيات ديگر، مسئله را باز نموده و مى‌فرمايد: «يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ» «2» خداوند کسانى را هدايت مى‌کند که به سوى او برود. و «يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ» «3» کسى‌که به دنبال کسب رضاى او باشد. و «الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا» «4» آنان که در راه او جهاد کنند. و کسانى که با اختيار خود در راه کج حرکت کنند، خداوند آنان را به حال خود رها مى‌کند. مراد از گمراه کردن خدا نيز همين معناست. چنانکه درباره کافران، ظالمان، فاسقان ومسرفان‌جمله «لا يهدى» بکار رفته است. به‌قول سعدى:
راه است وچاه وديده بينا وآفتاب
تا آدمى نگاه کند، پيش پاى خويش
چندين چراغ دارد وبى‌راهه مى‌رود
بگذار تا بيفتد وبيند، سزاى خويش
«1». اصولًا چرا خداوند از مثال زدن به پشه، شرم کند؟ مگر آفريدن پشه، شرم داشت که مثال زدن به آن نيز شرم داشته باشد؟ کوچکى پشه نبايد مورد بهانه باشد، زيرا همين پشه تمام اعضاى فيل را در اندازه کوچکتر دارد و علاوه بر آن دو شاخک نيز دارد. خرطوم تو خالىِ آن همانند ظريف‌ترين ودقيق‌ترين سرنگ است که مى‌تواند اين پشه‌ى کوچک، بزرگترين حيوان را عاجز کند. از امام صادق عليه السلام نقل شده است که به کوچکى پشه ننگريد که هرچه فيل دارد او هم دارد، به علاوه دو بال که فيل ندارد. «تفسير مجمع‌البيان».
«2». رعد، 27.
«3». مائده، 16.
«4». عنکبوت، 69.
جلد 1 - صفحه 83