اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَأَمّا مَن ثَقُلَت مَوازِينُه‌ُ «6» فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ «7» وَ أَمّا مَن خَفَّت مَوازِينُه‌ُ «8» فَأُمُّه‌ُ هاوِيَةٌ «9»
پس اما کسي که سنگين باشد ميزانهاي او پس او در يک زندگاني رضايتبخشي
جلد 18 - صفحه 211
است و اما کسي که سبک باشد ميزانهاي او پس از سر در هاويه که از جهنم است ميافتد.
مفسرين بلکه نوع مردم خيال کردند که ميزان قيامت مثل دو کفه ميزان است در يک کفه عبادات را ميگذارند و در يک کفه معاصي را اگر عبادات سنگين باشد اهل نجات است و اگر معاصي سنگين باشد اهل هلاکت است چنانچه قبلا هم اينکه توهّم را رد کرده بوديم لکن اينکه اشتباه بزرگي است اولا از آيه استفاده ميشود که هر کسي ميزانهاي زيادي دارد يک ميزان نيست زيرا تعبير به موازينه فرموده.
و ثانيا معني ثقل و خفت اينکه نيست چنانچه مي‌گويي: فلان آدم خيلي سنگين و وزين است و فلان بسيار سبک و بي‌مقدار است، فلان کلام سنگين و وزين است و فلان کلام سبک و بي‌مقدار، با مؤمن سبک صحبت نکنيد و او را سبک نکنيد و بي‌اعتنايي نکنيد، قدر هر کس را بدانيد، خود را در نظر مردم سبک نکنيد و امثال اينکه عبارات در السنه بسيار است لذا مي‌گوييم: کفر و شرک و ضلالت و معاصي هيچ وزني ندارد بقدر کاه وزن ندارد، حتي عبادات باطله که فاقد شرائط و اجزاء باشد يا مقرون بموانع آنها هم هيچ وزني ندارند لذا ميفرمايد: وَ قَدِمنا إِلي ما عَمِلُوا مِن عَمَل‌ٍ فَجَعَلناه‌ُ هَباءً مَنثُوراً فرقان آيه 23، پس بناء علي هذا مي‌گوييم: غير مؤمن هر که هست و هر چه هست اگر عبادت جن و انس را داشته باشد چون ايمان شرط صحت کل عبادات است هيچ وزني ندارد که جزو هباء منثور است.
و اما مؤمنين هم عبادات باطله آنها و معاصي آنها هيچ وزني ندارد فقط ايمان و اعمال صالحه و عبادات صالحه و افعال حسنه وزن دارد و آن هم بر هر يک آنها يک ميزان است هر چه ايمان قوي‌تر باشد و اخلاق فاضله زيادتر باشد و عبادات مقرون بشرائط قبول بيشتر باشد سنگين‌تر و وزين‌تر است لذا مي‌گوييم:
فَأَمّا مَن ثَقُلَت مَوازِينُه‌ُ که ايمان داشته باشد و داراي اخلاق فاضله و اعمال صالحه و حسنات باشد مصداق ثقلت موازينه است که يک يک اينکه صفات و اعمال و حسنات براي خود وزني دارند علاوه بر وزن ايمان و بسا يک عمل که خيلي بنظر کوچک ميآيد از هزار عبادت سنگين‌تر است مثل کلمه توحيد: لا اله الا اللّه و مثل صلوات
جلد 18 - صفحه 212
بر محمّد و آل او (ص) و امثال اينها، و بسا يک عبادت و لو بزرگ بنظر ميآيد و لو صحيح هم باشد چندان وزني ندارد.
سؤال: اگر مؤمن آلوده بمعاصي باشد مصداق کدام طرف است.
جواب: اگر معاصي باعث زوال ايمان او نشود و با ايمان از دنيا رود اميد نجات در او هست زيرا ايمان ميزان سنگيني دارد و مصداق ثقلت ميزان ايمانش هست ولي آيه ميفرمايد موازينه نفرمود ميزانه پس بمقدار معاصي اگر مشمول شفاعت و مغفرت شد که مسلما نجات دارد و اگر مشمول نشد بمقدار معاصي يک سختي‌هايي باو متوجه ميشود و بالاخره براي ايمانش نجات پيدا ميکند، و اينکه ميفرمايد:
فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ در حق کساني است که موازين آنها سنگين باشد نه بعضي دون بعض که هيچگونه ناراحتي از براي آنها نيست از حين احتضار الي دخول الجنة.
وَ أَمّا مَن خَفَّت مَوازِينُه‌ُ که ايمان نداشته باشد کافر باشد يا مشرک يا ضال يا مضل يا مخالف و معاند يا مبدع يا منکر ضروريات دين باشد که تمام موازين او خفيف و بي‌مقدار و بي‌وزن است.
فَأُمُّه‌ُ هاوِيَةٌ پس جايگاه او مثواي او و مسکن او هاويه است، و تعبير به ام بعضي گفتند: مراد ام الرأس است که جلد جامعة الدماغ را ام الرأس مينامند يعني از سر فرو ميرود در هاويه که يکي از اسماء جهنم است، و بعضي گفتند: که طفل جايگاه او دامن مادر است و مادر او را در بغل ميگيرد و بخود مي‌چسباند آتش جهنم او را در بغل ميگيرد و بخود مي‌چسباند، بعضي گفتند، ام بمعني اصل است چنانچه مکه را ام القري گفتند و لوح محفوظ را ام الکتاب گفتند که ميفرمايد: وَ إِنَّه‌ُ فِي أُم‌ِّ الکِتاب‌ِ لَدَينا لَعَلِي‌ٌّ حَکِيم‌ٌ زخرف آيه 4، و سوره مبارکه حمد را هم ام الکتاب گفتند چون تمام قرآن بطور اجمال در سوره مبارکه حمد است، و مراد جايگاه اصلي که ديگر از او خارج نميشود هاويه است چنانچه جايگاه اصلي اهل ايمان جنت است.
و لکن ظاهر اينکه است که معني همان است که از سر فرو ميروند در جهنم بدو
جلد 18 - صفحه 213
قرينه داخليه و خارجيه اما داخليه کلمه هاويه که از ماده هوي است که فرو رفتن و سقوط و افتادن است که انسان از سر سقوط ميکند، و اما خارجيه آيه شريفه که ميفرمايد:
الَّذِين‌َ يُحشَرُون‌َ عَلي وُجُوهِهِم إِلي جَهَنَّم‌َ أُولئِک‌َ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضَل‌ُّ سَبِيلًا فرقان آيه 37.
سپس توصيف ميفرمايد هاويه را که ميفرمايد: