تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ «8»
وَ مَنْ يَعْمَلْ: و هر که به جا آورد مِثْقالَ ذَرَّةٍ: به اندازه و مقدار ذره شَرًّا
جلد 14 - صفحه 308
يَرَهُ: بدى را، ببيند سزا و مکافات آن را اگر مغفرت الهى شامل او نشود.
تنبيه- آيه شريفه آگاه فرمايد بندگان را به اينکه جزا بر اعمال مترتب از خير و شر مى‌شود اگرچه به مقدار ذرّه‌اى باشد. در اسباب نزول نقل شده: دو نفر، يکى سائل را به لقمه‌اى و کسوه‌اى نمى‌داد و مى‌گفت‌اند کى است، چيز بسيار خير بايد کرد و ديگرى گناه خود را کوچک مى‌شمرد و مى‌گفت ما را به نظره و قطره مؤاخذه نخواهند کرد، بلکه به گناه کبيره عذاب کنند. حق تعالى آيه شريفه نازل فرمود که مثقال ذره را حساب است. نزد بعضى آنکه يکى دست بازداشت و گفت آيتى از قرآن مرا از خيرات منع کرد «1» (وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ) «2» و من نان خرما و مويز دوست ندارم پس آن را اجرى نباشد و مال بسيار ندارم تا بدهم.
ديگرى مى‌گفت به اين گناهان حقير ما را مؤاخذه نکنند. حق تعالى فرمود خير اندک، نفع دارد و گناه حقير ضرر رساند.
عبرت- روزى حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اين آيه خواند. اعرابى حاضر بود، گفت يا رسول اللّه خداى مثقال ذره را اعتبار فرمايد و بر آن عقاب مى‌کند؟ فرمود: بلى! اعرابى برخاست و گفت «وا سوأتاه وا فضيحتاه» و به هاى هاى گريست. حضرت فرمود دل اعرابى از ايمان با خبر است «3».
ابو عثمانى از ابى عبيده روايت نموده که صعصعة بن ناجيه که جد فرزدق بود، نزد حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمد و گفت: از آنچه بر تو نازل شده بر من بخوان. حضرت اين آيه را تلاوت نمود. او گفت: «حسبى حسبى ما ابالى ان لا اسمع من القرآن غير هذا» همين کافى است مرا و باکى نيست مرا آنکه نشنوم از قرآن غير از اين آيه را «4».
تبصره- از ابن عباس نقل شده هيچ مؤمن و کافرى نباشد که در دنيا خير و شرى کند، مگر آنکه خداى تعالى در قيامت عمل او به او بنمايد. اگر بدى
«1». منهج الصادقين (چ سوم اسلاميه) ج 10 ص 320.
«2». سوره انسان، آيه 8.
«3». تفسير ابو الفتوح رازى (چ اسلاميه) ج 12 ص 148.
«4». تفسير ابو الفتوح رازى (چ اسلاميه) ج 12 ص 148.
جلد 14 - صفحه 309
باشد، پريشان و غمگين شود و اگر نيکى باشد، خوشحال گردد. اما سيئات مؤمن را بيامرزد و حسنات او را اجر عنايت فرمايد. و حسنات کافر را رد کند و به سيئات، معذب سازد. «1» و محمد بن کعب در معنى آيه بيان نموده هر که در دنيا مثقال ذره نيکى کند و کافر باشد، جزا يابد در نفس و مال و اهل، تا چون از دنيا رود، هيچ خيرى بر او نباشد و اگر مثقال ذره بدى کند و مؤمن باشد، در دنيا عقوبت يابد به حادثه‌اى که به او رسد از نفس و مال و اهل، تا چون از دنيا مفارقت کند، او را هيچ فعل بدى نباشد «2».
تتمه- در خبر است چون اين آيه نازل شد، بعضى از صحابه گفتند: يا رسول اللّه اين کار عظيم است که به هر مثقال ذره از عمل که از ما صادر شده باشد، حساب کنند. فرمود مکارهى که در دنيا به شما مى‌رسد از رنج و بيمارى و مصيبت در برابر مثاقيل شر شما است و اما مثاقيل خير، ذخيره شماست تا روز قيامت که به شما مرحمت فرمايد «3».
«1» منهج الصادقين (چ سوم- تهران) ج 10 ص 321.
«2» مجمع البيان (چ 1403) ج 5 ص 527.
«3» تفسير ابو الفتوح رازى (چ اسلاميه 1398) ج 12 ص 147.
جلد 14 - صفحه 310
ج14، ص311
سوره صدم « (العاديات)»
سورة العاديات- اين سوره مبارکه مدنى است. نزد ابن عباس و قتاده و نزد بعضى مکى است.
عدد آيات- يازده.
عدد کلمات- چهل.
عدد حروف- يکصد و شصت و سه.
ثواب تلاوت- ابن بابويه (رحمه اللّه) عن الصّادق عليه السّلام: من قرء سورة و العاديات و ادمن قرائتها بعثه اللّه عزّ و جلّ مع امير المؤمنين يوم القيمة خاصّة و کان فى حجره و رفقائه.
فرمود حضرت صادق عليه السّلام: کسى که «سورة العاديات» را قرائت و مداومت بآن نمايد، مبعوث فرمايد خداى عز و جل او را با امير المؤمنين عليه السّلام و از رفقا و جلساى او باشد، در بهشت عدن «1».
«1». ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، چ حيدرى 1391 ه. ق، ص 153- 152.
جلد 14 - صفحه 312
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ شأن نزول- غزوه سلاسل- از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که جماعتى از اعراب بنى سليم نزديک مدينه آمده، در وادى رمله جمع شدند. غرض ايشان آن بود که بر مسلمانان شبيخون زنند و اذيت به حضرت رسانند. حضرت مطلع شد و علم اسلام را به ابو بکر داد و با جمعى روانه نمود به محاربه ايشان.
چون ابو بکر به حوالى وادى رسيد، آنها تهيه جنگ ديده به محاربه مبادرت کردند. ابو بکر ترسيد، فرار نمود. به سبب فرار او، عده‌اى از مسلمانان کشته شدند. حضرت روز ديگر، علم را به عمر داد. چون به وادى رسيد، آنها به محاربه شتافتند. عمر هم فرار نمود. حضرت از اين قسمت بسيار ملول شد. عمرو عاص برخاست، گفت رسول اللّه مرا بفرست بر ايشان غلبه نمايم. به اصرار تمام او، حضرت او را با جمعى به جانب وادى فرستاد. قسمت سابقه پيش آمد و جمعى از مسلمانان کشته شدند، حضرت امير المؤمنين عليه السّلام را خواست و او را روانه و تا مسجد احزاب، او را مشايعت و در حق او دعا نمود. کيفيت سير امير چنين بود که در شب حرکت و روز ساکن مى‌شدند تا کسى بر سرّ او اطلاع نيابد تا به حوالى وادى رسيدند. مقابل ايشان در آمدند. عمرو عاص چون آن حذاقت را از شاه اوليا ديد، دانست که حضرت بر دشمنان ظفر مى‌يابد. حقد و عصبيت به حرکت داد و آغاز افساد نمود. به ابو بکر گفت: به على (عليه السّلام) بايد بگوئى در اين وادى شيران و گرگان زياد است. ما ايمن نيستيم بايد از دهنه وادى بيرون رويم، بالاى وادى برآئيم تا محفوظ باشيم. غرضش آن بود چون بالاى وادى روند، آنها مطلع شوند و بر سر مسلمانان بتازند. چون ابو بکر جريان را گفت، حضرت اعتنا ننمود. عمر نيز اين حال را به حضرت گفت. حضرت اعراض کرد. آنچه رأى مبارک بود، عمل نمود تا بى‌خبر بر ايشان تاخت و آغاز جنگ نمود. به عنايت الهى ظفر يافته، آنها را منهزم کرد و متوجه مدينه شد.
بعضى را مقتول و جمعى اسير به سلسله زنجير کرد. از اين جهت اين غزوه را سلاسل گفتند. حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به استقبال شاه اوليا
جلد 14 - صفحه 313
بيرون آمد. چون چشم شاه اولياء بر سيّد انبياء افتاد، از مرکب پياده شد و رکاب حضرت را بوسه داد. حضرت رسالت در حق او دعا نمود و تحسين او کرد. فرمود يا على اگر مرا انديشه آن نبود از انحراف امت از جاده مستقيم و در محبت تو غلوّ کنند، چنانچه نصارا در باره عيسى غلوّ نمودند، هر آينه در باره تو مى‌گفتم سخنى که هر جا قدم زنى، خاک قدم تو را استشفا مى‌نمودند. يا على بر مرکب خود سوار شو، بشارت باد تو را که خدا و رسول از تو خشنودند. و قبل از فتح و ظفر، جبرئيل نازل شد و از جانب خدا بشارت ظفر داد و اين سوره نازل نمود «1».