اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أُولئِک‌َ عَلي هُدي‌ً مِن رَبِّهِم وَ أُولئِک‌َ هُم‌ُ المُفلِحُون‌َ «5»
(اينان بر هدايتي از جانب پروردگارشان ميباشند و خود اينان رستگارانند) اولئک از اسماء اشاره است که براي جمع استعمال ميشود و اصل آن اولاء با مدّ و اولي بدون مدّ است و براي آن سه حالت ديگر هست «1» دخول هاء تنبيه با مدّ آخر «هؤلاء» براي اشاره بقريب «2» الحاق کاف خطاب با مدّ آخر «اولئک» براي اشاره بمتوسط «3» الحاق کاف خطاب و لام بدون مدّ «اولالک» براي بعيد، و علي براي استعلاء است يعني اينان بر هدايت استعلاء و استقرار داشته و اطراف و جوانب آن را حيازت نموده‌اند و در کلمه هدي چهار معني احتمال برده ميشود:
1- لطف و توفيق که بواسطه آن بصفات پسنديده و اعمال شايسته نائل شده و از فاضل با فضل ترقي نمايند 2- ارشاد بدليلهايي که بسبب آنها بر رسوخ عقائد حقه و صفات فاضله و استدامه اعمال صالحه راهنمايي شوند 3- هدايت باطنيّه که از جانب حق بآنها افاضه ميشود بواسطه معتقد بودن بعقائد حقه و اتيان اعمال صالحه 4- انعام و تفضّل بعطاء نمودن خيرات دنيوي و مثوبات اخروي، و اينکه وجوه مانعة الجمع نيستند بلکه ممکن است بمقتضاي اطلاق هدايت، همه آنها را شامل شود.
و فلاح بمعني فوز بمطلوب و وصول بمقصود و نيل بآرزو و اميد است و در توحيد صدوق ره حديث مفصّلي از حضرت موسي بن جعفر عليه السّلام از آباء طاهرين او از امير المؤمنين عليه السّلام در تفسير جملات اذان و اقامه نقل فرموده از آن جمله در تفسير کلمه حي‌ّ علي الفلاح ميفرمايد
«اقبلوا الي بقاء لا فناء معه و نجاة لا هلاک معها
جلد 1 - صفحه 253
و تعالوا الي حيات لا موت معها و الي نعيم لا نفاد له و الي ملک لا زوال عنه و الي سرور لا حزن معه و الي انس لا وحشة معه و الي نور لا ظلمة له (معه) و الي سعة لا ضيق معها، و الي بهجة لا انقطاع لها و الي غني لا فاقة معه و الي صحّة لا سقم معها و الي عزّ لا ذل‌ّ معه و الي قوّة لا ضعف معها و الي کرامة يا لها من کرامة، و عجّلوا الي سرور الدنيا و العقبي و نجات الاخرة و الاولي، و في المرة الثانية حي‌ّ علي الفلاح فانّه يقول سابقوا الي ما دعوتکم اليه و الي جزيل الکرامة و عظيم المنّة و سني‌ّ النعمة و الفوز العظيم و نعيم الابد في جوار محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم في مقعد صدق عند مليک مقتدر»
خلاصه و مفاد اينکه حديث (شرح الفاظ حديث واضح است) اينست که مؤذن که مردم را دعوت ميکند ميگويد بشتابيد بفلاح، مراد از فلاح خيرات و سعادتهايي است که انسان طالب آنست و در دنيا بآن نميرسد و اگر بهره از آنها هم بوي برسد مشوب بآلام و اسقام است و حس‌ّ طلب و خواستن او را قانع نميکند و اگر نيل بآنها را طالب است بايد دانه و بذر آنها را در اينکه عالم بکارد تا حاصل آنها را در آن عالم بردارد.
و بالجمله معني آيه اينست که متقين بعد از آنکه بصفات شش گانه متقدمه متصف شدند در دنيا بر هدايت خداوندي ثابت و در آخرت فائز و رستگارند و در نهج البلاغه أمير المؤمنين عليه السّلام ميفرمايد«1»
«امّا بعد فاوصيکم بتقوي اللّه الّذي ابتدء خلقکم و اليه يکون معادکم و به نجاح طلبتکم و اليه منتهي رغبتکم و نحوه قصد سبيلکم و اليه مرامي مفزعکم فان‌ّ تقوي اللّه دواء داء قلوبکم و بصر عمي افئدتکم و شفاء مرض اجسادکم و صلاح فساد صدورکم و طهور دنس انفسکم و جلاء غشاء ابصارکم و امن فزع جاشکم و ضياء سواد ظلمتکم»
(پس از سپاس و درود، سفارش ميکنم شما را بتقوي و ترس از خدايي که آغاز آفرينش شما را فرمود و بازگشت شما بسوي اوست و رسيدن بمقصود و نائل شدن بحاجتتان بواسطه او و غايت ميل شما بسوي او و مقصد شما بجانب او و پناه‌گاه شما نزد اوست چه آنکه تقوي دواء درد دلهاي شما و بينايي کوري دلهاي شما
1- نهج البلاغة جزء دوم خطبه 193
جلد 1 - صفحه 254
و درمان بيماري بدنهاي شما و شايسته شدن تباهي سينه‌هاي شما و پاک شدن چرکي نفسهاي شما و برطرف شدن پرده چشمهاي شما و ايمن شدن اضطراب دروني شما و روشن شدن سياهي تاريکي شما است) و پس از ذکر جملاتي چند در فوائد طاعت خدا ميفرمايد
«فمن اخذ بالتقوي عزبت عنه الشدائد بعد دنوّها و احلولت له الامور بعد مرارتها و انفرجت عنه الامواج بعد تراکمها و اسهلت له الصعاب بعد انصبابها و هطلت عليه الکرامة بعد قحوطها و تحدّبت عليه الرحمة بعد نفودها و تفجّرت عليه النعم بعد نضوبها و و بلت عليه البرکة بعد ارذاذها»
تا آخر خطبه (پس کسي که تقوي را گرفت سختيها از وي دور ميشوند بعد از آنکه باو نزديک شده‌اند و کارها براي او شيرين ميشوند پس از تلخي آنها و امواج بلا از او برطرف ميشوند بعد از آنکه متراکم شده‌اند و دشواريها بر وي آسان ميشوند بعد از آنکه او را برنج درآورده‌اند و پي در پي باران کرامت بر او نازل شود بعد از قحطي و قطع شدن آنها و رحمت متوجه او ميشود بعد از آنکه از او نفرت نموده بود و بحار نعم بر او جاري شوند بعد از آنکه آب آنها فرو رفته بود و برکت بر او پياپي فرو- ريزد بعد از آنکه ضعيف و ناچيز شده بود)
«توضيح بعض جملات خطبه»
«فان‌ّ تقوي اللّه دواء داء قلوبکم»
مراد از داء قلوب امراض باطني است که عبارت از اخلاق رذيله و صفات ناپسنديده و ملکات نکوهيده است مانند حسد و کبر و عجب و بخل و رياء و حقد و غير اينها و تقوي دواي اينکه دردها است از جهات ذيل:
1- همه معاصي آثار اخلاق رذيله است و انسان وقتي داراي تقوي (يعني ترک جميع معاصي و فعل جميع طاعات) شد تدريجا ملکات رذيله از نفس او زائل و ملکات حميده در آن
جلد 1 - صفحه 255
حاصل ميشود چه آنکه در علم اخلاق مبرهن شده که اعظم معالجات اخلاقي، خودداري و جلوگيري از وقوع آثار اخلاق رذيله و وادار نمودن خود را باتيان و اقدام بآثار اخلاق حميده است تا بدين وسيله آنها برطرف، و اينها جاي گزين آنها شوند 2- دواعي و بواعث تقوي (چيزهايي که سبب تقوي ميشود) خوف و رجاء و محبّت و حياء است و هر چه اينها در نفس زياد شود بواعث و دواعي شهوت و غضب و شيطنت که منشأ اخلاق رذيله است ضعيف و مقهور ميگردد تا اينکه بکلي زائل شود و اينکه امريست وجداني 3- تقوي، اجتهاد و مجاهده با نفس است و بنص‌ّ آيه الَّذِين‌َ جاهَدُوا فِينا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنا«1» خداوند شخص متقي را اعانت ميفرمايد و بطرق الهي که بالاترين آنها صفات خداوندي است هدايت مينمايد
«و بصر عمي افئدتکم»
کوري دل از جهاتي است که اعظم آنها عصبيّت و عناد و لجاج و حب‌ّ نفس و جهل مرکب است و بسا منشأ آن کدورت و تيره‌گيهاي‌ي است که بواسطه معاصي عارض بر قلب ميشود و در اخبار از اينگونه قلوب بقلب منکوس «واژگونه» و قلبي که اميد خيري در او نيست تعبير شده و همان است که در آيات شريفه قرآن ميفرمايد فَإِنَّها لا تَعمَي الأَبصارُ وَ لکِن تَعمَي القُلُوب‌ُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ«2» صُم‌ٌّ بُکم‌ٌ عُمي‌ٌ فَهُم لا يَرجِعُون‌َ«3» و تقوي است که کوري دل را برطرف ميکند و قلب را بانوار الهي منور ميگرداند
«و شفاء مرض اجسادکم»
مرض اجساد يا امراض جسماني است که در اثر شهوت‌راني و اسراف و بي‌مبالاتي در امر زندگي عارض انسان ميشود و پيداست که تقوي دافع و رافع اينگونه امراض است، يا آفات و بلياتي است که نتيجه معاصي و نافرماني خدا است چنانچه مفاد آيه شريفه
1- سوره عنکبوت آيه 69
2- سوره حج آيه 45
[.....]
3- سوره بقره آيه 17
جلد 1 - صفحه 256
ما أَصابَکُم مِن مُصِيبَةٍ فَبِما کَسَبَت أَيدِيکُم«1» ميباشد آنهم در اثر تقوي برطرف ميشود، و يا مراد عقوبات و عذابهاي جسماني است که در اثر معصيت انسان گرفتار آنها خواهد شد آنها نيز بواسطه تقوي مرتفع ميشود پس بهر حال تقوي شفاي امراض جسماني است.
«و صلاح فساد صدورکم» عمده فساد صدر بواسطه وسوسه شيطان است چنانچه در سورة النّاس ميفرمايد مِن شَرِّ الوَسواس‌ِ الخَنّاس‌ِ الَّذِي يُوَسوِس‌ُ فِي صُدُورِ النّاس‌ِ و بنص‌ّ قرآن اهل تقوي از اينکه خطر محفوظ ميباشند إِن‌َّ الَّذِين‌َ اتَّقَوا إِذا مَسَّهُم طائِف‌ٌ مِن‌َ الشَّيطان‌ِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُم مُبصِرُون‌َ«2» (بدرستي که اهل تقوي هر گاه برخورد کند آنان را خطوري از شيطان متذکر امر و نهي الهي ميشوند پس در اينهنگام بينايانند)
«و طهور دنس انفسکم»
چرکي و کثافت نفس يا از جهت شرک و کفر و عقائد باطله و فاسده است و يا از جهت آلوده شدن بمعاصي و يا از جهت فرو رفتن در دواعي و شهوات نفساني است و تمام اينکه آلودگيها بآب تقوي پاک ميشود
«و جلاء غشاء ابصارکم»
غشاء بصر عبارت از پرده‌اي است که بواسطه معصيت جلو چشم دل کشيده ميشود چنان که خداوند درباره کفار ميفرمايد وَ عَلي أَبصارِهِم غِشاوَةٌ«3» و ديگر بچشم دل حقايق را درک نميکند و بواسطه تقوي و پرهيز از معصيت خدا اينکه پرده مرتفع ميشود
«و امن فزع جاشکم»
جاش بمعني قلب است و فزع و ترس قلب يا براي گرفتاريها و شدائد دنيوي است و خداوند در قرآن وعده داده که اهل تقوي را از شدائد نجات دهد وَ مَن يَتَّق‌ِ اللّه‌َ يَجعَل لَه‌ُ مَخرَجاً وَ يَرزُقه‌ُ مِن حَيث‌ُ لا يَحتَسِب‌ُ«4» و نيز فرموده إِن‌َّ اللّه‌َ مَع‌َ الَّذِين‌َ اتَّقَوا و يا فزع قلب براي خوف از مرگ و عقبات بعد از مرگ و عالم برزخ و قيامت است، آنهم که بنص‌ّ آيات شريفه و اخبار متواتره اهل ايمان و تقوي از کليّه اينکه خطرات مصون و محفوظ ميباشند
1- سوره شوري آيه 29
2- سوره اعراف آيه 200
3- سوره بقره آيه 7
4- سوره طلاق آيه 2
جلد 1 - صفحه 257
«و ضياء سواد ظلمتکم»
انسان ممکن است بسه ظلمت مبتلا شود يکي ظلمت قلب که از جهت معاصي و اخلاق رذيله است و ديگر ظلمت قبر و ظلمت قيامت و اهل ايمان و تقوي بنص‌ّ آيات قرآن بنور الهي از اينکه ظلمات خارج ميشوند
«عزبت عنه الشدائد بعد دنوها»
چنانچه قبلا متذکر شديم تمام شدائد در اثر اعمال زشت و کردارهاي بد انسان است و اگر تقوي در ميان آمد شدائد برطرف ميگردد وَ لَو أَن‌َّ أَهل‌َ القُري آمَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحنا عَلَيهِم بَرَکات‌ٍ مِن‌َ السَّماءِ وَ الأَرض‌ِ وَ لکِن کَذَّبُوا فَأَخَذناهُم بِما کانُوا يَکسِبُون‌َ«1» (اگر اهل شهرستانها ايمان ميآوردند و تقوي پيشه مينمودند البته درهاي برکات آسمانها و زمين را بر آنها ميگشوديم ولي پيغمبران و کتابهاي الهي را تکذيب نمودند پس آنان را باعمالشان گرفتار نموديم)
«و احلولت له الامور بعد مرارتها»
چون اهل تقوي خداوند را حکيم و عادل و امور مستند باو را موافق حکمت و عين صلاح ميدانند لذا بقضاي الهي راضي، و در بليات او شکيبا و نسبت باوامر و نواهي او تسليم ميباشند و همه اينها براي آنان شيرين و گواراست زيرا مرارت کارهاي دشوار را، علم برضاي پروردگار و اميد بپاداش بسيار، شيرين و گوارا مينمايد و در حديث قدسي است که
«ان‌ّ من عبادي من لا يصلحه الا الفقر فلو اغنيته لا فسده ذلک و ان‌ّ من عبادي من لا يصلحه الا الغناء فلو افقرته لا فسده ذلک»
تا آخر حديث«2» (بدرستي که بعضي از بندگانم را جز فقر چيزي شايسته نيست و اگر او را غني گردانم اينکه غنا او را فاسد ميگرداند، و بعضي از بندگانم را جز غنا چيزي شايسته نيست اگر او را فقير گردانم، فقر او را فاسد ميکند)
«و انفرجت عنه الامواج بعد تراکمها»
مراد از امواج يا امواج هموم دنيوي است که بصبر منفرج ميشود، يا امواج بلاها است که آنها نيز در اثر طاعت و ترک معصيت و دعاء دفع ميشوند، و يا امواج هواهاي نفساني است که بواسطه ترک هوي
1- سوره اعراف آيه 94
2- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 258
برطرف ميگردد و اهل تقوي باين سلاحها مسلّحند
«و سهلت له الصعاب بعد انصبابها»
انصباب برنج و تعب در آوردن است و امور صعاب (دشوار) يا عبادات شاقّه است که بواسطه شوق بثواب بر آنها سهل و آسان ميشود، يا ترک شهوات نفساني است که بواسطه خوف از عقاب و شرم از حضرت رب‌ّ الارباب آسان ميگردد، و يا تحمل مصائب و شدائد است که بواسطه معرفت بفناء و گذرنمودن دنيا و اجر جزيل که در آخرت بر صبر آنها مترتب است هموار ميگردد
«و هطلت عليه الکرامة بعد قحوطها تا آخر جملات»
هطل باران پي در پي است که قطره‌هاي آن بزرگ باشد و تحدّب بمعني تعطّف و نضوب فرو رفتن آب در زمين و وابل باران تند و ارذاذ باريدن ضعيف و ريز مانند گرد است، و مراد ظاهرا از اينکه فقرات خطبه فيوضات باطنيه است که از خزائن غيب الهي بر اهل تقوي افاضه ميشود و ابواب رحمت ربّاني است که بر آنان بازميگردد از ازدياد معارف و علوم و دوام توفيق و تأييد و برکات دنيوي و غير اينها از مواهبي که بآنها عطا ميگردد و بالجمله اينکه خطبه شامل دو قسمت است يک قسمت فوائد دنيوي تقوي که ممکن است گفته شود همه آنها در ضمن کلمه هدي من ربّهم مندرج است و يک قسمت فوائد و ثمرات اخروي آن که کلمه مفلحون متضمّن آنهاست و بسياري از فوائد مذکوره تقوي شامل هر دو عنوان است چنانچه محتمل بلکه مرجّح اينست که هر دو قسمت آيه نيز متضمّن سعادت دارين و فوز نشأتين باشد
تمسک مرجئه و وعيديه بآيات
طائفه از عامّه بنام مرجئة قائلند که اهل کبائر بواسطه ارتکاب کبائر از ايمان خارج نشده و در آخرت اهل نجاتند و يکي از موارد تمسک آنها باين آيات است که گفته‌اند هر که داراي اينکه صفات شش گانه شد بنص‌ّ اينکه آيه اهل نجات است
جلد 1 - صفحه 259
و لو مرتکب کبائر باشد ولي اينکه تمسّک غلط و نابجاست زيرا اينکه آيات اهل تقوي را باين اوصاف ستوده و در مقام احصاء بعض از اوصاف اهل تقوي است نه در مقام بيان اينکه هر که اينکه صفات را دارا باشد متقي و اهل فلاح است بعبارت ديگر هر متّقي داراي اينکه صفات هست ولي هر که داراي اينکه صفات شد لازم نيست متقي باشد و طايفه ديگر وعيديه‌اند که ميگويند اهل کبائر در آخرت نجات ندارند زيرا نجات بنص‌ّ اينکه آيات براي متّقين است و متّقي کسي است که مرتکب کبيره نشود و اينکه تمسّک نيز درست نيست زيرا آيه در مقام اثبات فلاح براي متقين است و در مقام نفي فلاح از ديگران نيست و ممکن است بواسطه شفاعت و سعه رحمت و عموم مغفرت و غير اينها رستگار شوند و مذهب جمهور علماي شيعه اينست که اگر انسان باايمان از دنيا برود اگر معصيتي هم داشته باشد در عالم برزخ و عقبات بعد از مرگ و قيامت عذاب آن را مي‌چشد اگر بمغفرت و شفاعت تدارک نشود و بالاخره اهل نجات خواهد بود ولي اگر بدون ايمان از دنيا برود نجاتي براي او نيست و تفصيل اينکه مطلب را در مجلد سوم کلم الطيب داده‌ايم
260