اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَيهِم أَ أَنذَرتَهُم أَم لَم تُنذِرهُم لا يُؤمِنُون‌َ «6»
(محقّقا کساني که کافر شدند مساوي است براي ايشان که بترساني آنان را يا نترساني، در هر صورت ايمان نميآورند) براي بيان اينکه آيه در چند مقام بحث ميشود:
«مقام اول»
در معني کفر و اقسام آن: کفر در لغت بمعني ستر و پوشاندن است و از اينجهت زارع را کافر گويند زيرا دانه و بذر را زير خاک پنهان ميکند چنانچه در قران ميفرمايد کَمَثَل‌ِ غَيث‌ٍ أَعجَب‌َ الکُفّارَ نَباتُه‌ُ«1» (مانند باراني که رويانيدن آن زارعين را بشگفت در ميآورد) و تکفير بمعني احباط، و کفّارة نيز بمناسبت اينکه است که معاصي را ستر ميکند إِن تَجتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنهَون‌َ عَنه‌ُ نُکَفِّر عَنکُم سَيِّئاتِکُم«2» (اگر از گناهان کبيره که از آنها نهي شده‌ايد اجتناب کنيد گناهان صغيره شما را از شما محو ميکنيم) و کافر را براي اينکه حق براي او پوشيده و مستور است کافر گفتند، و براي کفر اقسامي است:
1- کفر از روي جهل و قصور يا تقصير که از آن بضلالت تعبير ميشود 2- کفر از روي جحود و انکار چنانچه در قرآن کريم ميفرمايد وَ جَحَدُوا بِها وَ استَيقَنَتها أَنفُسُهُم«3» (آيات الهي را انکار نمودند و حال آنکه بآنها يقين داشتند) 3- کفر از روي نفاق که ظاهرا اظهار ايمان کند ولي باطنا معتقد نباشد 4- کفر از جهت شک‌ّ که نسبت بامور اعتقادي شک‌ّ و ترديد و تزلزل داشته باشد
1- سوره حديد آيه 19
2- سوره نساء آيه 35
3- سوره نمل آيه 14
جلد 1 - صفحه 261
5- کفر نعمت که نعم الهي را در جايي که خدا امر فرموده و براي آن عطا نموده صرف ننمايد لَئِن شَکَرتُم لَأَزِيدَنَّکُم وَ لَئِن کَفَرتُم إِن‌َّ عَذابِي لَشَدِيدٌ«1» (اگر شکر نعمت مرا بجاي آوريد نعمت را بر شما زياد ميکنم و اگر کفران نمائيد محققا عذاب من سخت است) 6- کفر در عمل است که بواسطه ترک واجب و فعل معصيت است چنانچه نسبت بتارک حج ميفرمايد وَ مَن کَفَرَ فَإِن‌َّ اللّه‌َ غَنِي‌ٌّ عَن‌ِ العالَمِين‌َ«2» (و کسي که کافر شد يعني حج‌ّ بجا نياورد پس محققا خداوند بي‌نياز از جهانيان است) و در اخبار بر تارک صلوة و زکاة و فاعل بسياري از معاصي اطلاق کافر شده و در کافي باسناد خود از ابي عمرو زبيدي روايت کرده«3» که گفت خدمت حضرت صادق عليه السّلام عرض کردم مرا از وجوه کفر در کتاب خداي عز و جل خبر ده، حضرت فرمود
«الکفر في کتاب اللّه علي خمسة اوجه فمنها کفر الجحود و الجحود علي وجهين و الکفر بترک ما امر اللّه و کفر البراءة و کفر النعم فامّا کفر الجحود فهو الجحود بالربوبيّة و هو قول من يقول: لا رب‌ّ و لا جنّة و لا نار، و هو قول صنفين من الزنادقة يقال لهم الدهرية و هم الّذين يقولون: و ما يهلکنا الّا الدهر و هو دين وضعوه لأنفسهم بالاستحسان علي غير تثبّت منهم و لا تحقيق لشي‌ء ممّا يقولون، قال اللّه عز و جل «إِن هُم إِلّا يَظُنُّون‌َ»
ان‌ّ ذلک کما يقولون، و قال، إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَيهِم أَ أَنذَرتَهُم أَم لَم تُنذِرهُم لا يُؤمِنُون‌َ» يعني بتوحيد اللّه تعالي فهذا احد وجوه الکفر، و امّا الوجه الاخر من الجحود علي معرفة و هو ان يجحد الجاحد و هو يعلم انّه الحق (حق خ ل) قد استقرّ عنده و قد قال اللّه عزّ و جل «وَ جَحَدُوا بِها وَ استَيقَنَتها أَنفُسُهُم ظُلماً وَ عُلُوًّا» و قال اللّه عز و جل «وَ کانُوا مِن قَبل‌ُ يَستَفتِحُون‌َ عَلَي الَّذِين‌َ کَفَرُوا فَلَمّا جاءَهُم ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِه‌ِ فَلَعنَةُ اللّه‌ِ عَلَي الکافِرِين‌َ» فهذا تفسير وجهي الجحود، و الوجه الثالث من الکفر کفر النعم و ذلک قوله تعالي
1- سوره ابراهيم آيه 7
2- سوره آل عمران آيه 92
3- کتاب الايمان و الکفر باب وجوه الکفر
جلد 1 - صفحه 262
الله‌يحکي قول سليمان عليه السّلام «هذا مِن فَضل‌ِ رَبِّي لِيَبلُوَنِي أَ أَشکُرُ أَم أَکفُرُ وَ مَن شَکَرَ فَإِنَّما يَشکُرُ لِنَفسِه‌ِ وَ مَن کَفَرَ فَإِن‌َّ رَبِّي غَنِي‌ٌّ کَرِيم‌ٌ»}
و قال «لَئِن شَکَرتُم لَأَزِيدَنَّکُم وَ لَئِن کَفَرتُم إِن‌َّ عَذابِي لَشَدِيدٌ» و قال فَاذکُرُونِي أَذکُرکُم وَ اشکُرُوا لِي وَ لا تَکفُرُون‌ِ» و الوجه الرابع من الکفر ترک ما امر اللّه عزّ و جل به و هو قول اللّه عزّ و جل‌ّ «وَ إِذ أَخَذنا مِيثاقَکُم لا تَسفِکُون‌َ دِماءَکُم وَ لا تُخرِجُون‌َ أَنفُسَکُم مِن دِيارِکُم ثُم‌َّ أَقرَرتُم وَ أَنتُم تَشهَدُون‌َ ثُم‌َّ أَنتُم هؤُلاءِ تَقتُلُون‌َ أَنفُسَکُم وَ تُخرِجُون‌َ فَرِيقاً مِنکُم مِن دِيارِهِم تَظاهَرُون‌َ عَلَيهِم بِالإِثم‌ِ وَ العُدوان‌ِ وَ إِن يَأتُوکُم أُساري تُفادُوهُم وَ هُوَ مُحَرَّم‌ٌ عَلَيکُم إِخراجُهُم أَ فَتُؤمِنُون‌َ بِبَعض‌ِ الکِتاب‌ِ وَ تَکفُرُون‌َ بِبَعض‌ٍ فَما جَزاءُ مَن يَفعَل‌ُ ذلِک‌َ مِنکُم» فکفّرهم بترک ما امر اللّه عزّ و جل‌ّ به و نسبهم الي الايمان و لم يقبله منهم و لم ينفعهم عنده فقال «فَما جَزاءُ مَن يَفعَل‌ُ ذلِک‌َ مِنکُم إِلّا خِزي‌ٌ فِي الحَياةِ الدُّنيا وَ يَوم‌َ القِيامَةِ يُرَدُّون‌َ إِلي أَشَدِّ العَذاب‌ِ وَ مَا اللّه‌ُ بِغافِل‌ٍ عَمّا تَعمَلُون‌َ»، و الوجه الخامس من الکفر کفر البراءة و ذلک قوله عزّ و جل‌ّ يحکي قول ابراهيم عليه السّلام «کَفَرنا بِکُم وَ بَدا بَينَنا وَ بَينَکُم‌ُ العَداوَةُ وَ البَغضاءُ أَبَداً حَتّي تُؤمِنُوا بِاللّه‌ِ وَحدَه‌ُ» يعني تبرّأنا منکم و قال يذکر ابليس و تبرّيه من اوليائه من الانس يوم القيمة «إِنِّي کَفَرت‌ُ بِما أَشرَکتُمُون‌ِ مِن قَبل‌ُ» و قال «إِنَّمَا اتَّخَذتُم مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ أَوثاناً مَوَدَّةَ بَينِکُم فِي الحَياةِ الدُّنيا ثُم‌َّ يَوم‌َ القِيامَةِ يَکفُرُ بَعضُکُم بِبَعض‌ٍ وَ يَلعَن‌ُ بَعضُکُم بَعضاً» يعني تبرّء بعضکم من بعض».
(فرمود کفر در کتاب خدا بر پنج وجه است: کفر جحود و آن بر دو قسم است. و کفر بواسطه ترک اوامر الهي و کفر برائت (بيزاري) و کفر نعم.
اما کفر جحود (قسم اولش) انکار پروردگاري رب العالمين است و آن گفتار کسي است که ميگويد پروردگاري نيست و بهشت و دوزخي نيست، و اينکه گفتار دو طايفه از زنادقه است که بآنها دهريّه ميگويند و همانهايند که ميگويند «ما را جز روزگار هلاک نميکند» و اينکه ديني است که از روي گمان و استحسان براي خود
جلد 1 - صفحه 263
وضع کرده‌اند بدون تثبيت و يقين از ايشان و بدون تحقيق نسبت بآنچه ميگويند، خداوند ميفرمايد «اينان نيستند جز اينکه گمان ميکنند که مطلب آن طوريست که اينان ميگويند، و فرمود «بدرستي که کساني که کافر شدند مساوي است براي ايشان که آنان را بترساني يا نترساني، ايمان نميآورند» يعني بتوحيد خداي متعال ايمان نميآورند پس اينکه يکي از وجوه کفر است وجه ديگر از کفر جحود انکار کردن با وجود علم و معرفت است، و آن اينکه است که منکر امري را انکار نمايد و حال آنکه ميداند آن حق است و نزد او ثابت و محقق شده باشد، و بتحقيق خداي عزّ و جل‌ّ فرمود «و انکار نمودند از جهت کبر و ستم و حال آنکه يقين داشتند» و خداي عزّ و جل‌ّ فرمود «و يهود پيش از ظهور پيغمبر اسلام صلّي اللّه عليه و آله و سلّم طلب فتح و پيروزي مينمودند بر کفّار (مشرکين مکّه و مدينه) پس وقتي که آمد ايشان را آن چيزي را که ميشناختند «پيغمبر اسلام و قرآن» بآن کافر شدند، پس لعنت خدا بر کافران باد» پس اينکه بود تفسير دو وجه از کفر جحود.
وجه سوم از کفر، کفران نعمتهاي الهي است و اينکه کفر در قول خداي تعالي است که از سليمان عليه السّلام حکايت ميکند «اينکه سلطنتي که مراست از فضل پروردگارم ميباشد تا آزمايش کند مرا که آيا شکر ميکنم يا کفران مينمايم پس کسي که شکر کند همانا بنفع خود شکر نموده و کسي که کفران نمايد محققا پروردگار من بي‌نياز و بزرگوار است» و فرمود «البته اگر شکرگزاري کنيد نعمت را بر شما زياد کنم و اگر کفر ورزيديد محققا عذاب من سخت است» و فرمود «مرا ياد کنيد تا شما را ياد کنم و براي من شکرگزاري نمائيد و کفران نعم مرا نکنيد» و وجه چهارم از کفر، ترک نمودن چيزهايي است که خداوند بآنها امر فرموده و آن قول خداي عزّ و جل‌ّ است «اي بني اسرائيل زماني را ياد کنيد که از شما
جلد 1 - صفحه 264
پيمان گرفتيم که خونريزي نکنيد و خودتان را (برادران ديني خود را) از شهرهايتان بيرون نکنيد، پس شما بميثاق اقرار کرديد و خودتان گواهي داديد، سپس شما بوديد که برادران خود را کشتيد و گروهي را از ديارتان بيرون نموديد در حالي که علانيه يکديگر را کمک ميکنيد بواسطه گناه و تجاوز، و اگر آنان ميآمدند نزد شما در حالي که اسير بودند براي رهايي آنان فديه ميداديد و حال آنکه بيرون نمودن آنان بر شما حرام بود آيا ببعض کتاب ايمان مي‌آوريد و ببعض آن کافر ميشويد يعني لزوم فدية دادن براي اسيري را که در دست دشمنان شماست قبول داريد و عمل ميکنيد ولي حرمت آواره نمودن برادران ديني خود را اهميّت نميدهيد و آنان را آواره ميکنيد» پس خداوند آنان را بواسطه ترک اوامر خود کافر شمرده و آنان را بايمان هم نسبت داده ولي از آنان قبول ننموده و نفعي براي آنان نخواهد داشت از اينجهت فرموده «پس نيست جزاي کسي که اينکه نوع اعمال را از شما مرتکب شود مگر رسوايي در زندگي دنيا و روز قيامت هم بسخت‌ترين عذاب بازگشت ميکنند و خداوند از آنچه ميکنند غافل نيست» و وجه پنجم از کفر، کفر برائت است يعني بيزاري جستن از عمل کسي و بيان اينکه در قول خداي عزّ و جل‌ّ است که از قول ابراهيم حکايت ميکند «کافر شديم بشما (از شما بيزاري جستيم) و بين ما و شما براي هميشه دشمني و بغض ظاهر شد تا وقتي که بخداي يکتا ايمان بياوريد» و خداوند فرمود در حالي که شيطان و بيزاري او را از دوستان انسي در روز قيامت ذکر ميکند «بدرستي که من کافرم (بيزارم) از اينکه شما مرا پيش از اينکه شريک قرار ميداديد» و گفت «همانا جز خدا تنهايي را بمعبوديت گرفتيد بواسطه دوستي که ميان شما در زندگي دنيا بود سپس در روز قيامت بعضي از شما از بعض ديگر بيزاري ميجويند و برخي از شما برخي ديگر را لعنت ميکنند» که کفر در اينکه آيه بمعني تبريست) و قريب بهمين حديث را قمي ره در تفسير خود در ذيل اينکه آيه از ابي عمر و زبيدي
جلد 1 - صفحه 265
از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده است
«توضيح»
کفر شجره خبيثه است که ريشه آن عقائد باطله و قامت آن اخلاق رذيله و شاخ و برگ آن معاصي و اعمال سيئة و ميوه آن خزي دنيا و عذاب آخرت است چنان که ايمان شجرة طيّبه است که ريشه آن عقائد حقّه و قامت آن اخلاق حميده و شاخ و برگ آن اعمال صالحه و ميوه آن سعادت دنيا و آخرت و فوز نشأتين ميباشد«1» و چون اموري که متعلّق ايمان است از عقائد حقّه و اخلاق حميده و اعمال صالحه همه واضح و روشن است و فطرت سليم هر کس کليّات آنها را درک نموده و جزئيات آنها را نيز پس از بيان پيغمبر و امام ادراک ميکند و کافر در حقيقت پرده و حجابي جلو عقل خود کشيده که مانع تابش آفتاب حقايق است، و اينکه حجاب يا بواسطه عناد و عصبيت است (کفر جحود) و يا از جهت فريب نفس و غرور زخارف دنيوي است (کفر نعم) يا از جهت متابعت هواي نفس و شيطان است (کفر در عمل) يا بواسطه تقصير يا قصور در معرفت و تقليد محيط و آباء و اجداد، و يا از جهت جهل مرکّب يا بسيط است (ضلالت و نحو آن) و يا از جهات ديگر، و باين وجه اطلاق کفر بر جميع اقسام آن روشن ميشود
1- در سوره ابراهيم آيه 24 ميفرمايد أَ لَم تَرَ کَيف‌َ ضَرَب‌َ اللّه‌ُ مَثَلًا کَلِمَةً طَيِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصلُها ثابِت‌ٌ وَ فَرعُها فِي السَّماءِ تُؤتِي أُکُلَها کُل‌َّ حِين‌ٍ بِإِذن‌ِ رَبِّها وَ يَضرِب‌ُ اللّه‌ُ الأَمثال‌َ لِلنّاس‌ِ لَعَلَّهُم يَتَذَکَّرُون‌َ وَ مَثَل‌ُ کَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجتُثَّت مِن فَوق‌ِ الأَرض‌ِ ما لَها مِن قَرارٍ (آيا نميبيني خداوند چگونه مثل ميزند کلمه پاکيزه چون درخت نيکويي است که ريشه آن در زمين ثابت و شاخه‌هاي آن در فضا کشيده شده باشد و هر موقعي باذن پروردگار ميوه خود را ميدهد، چنين خداوند براي مردم مثال ميزند تا شايد متذکر شوند، و مثل کلمة پليد چون درخت پليد است که از زمين ريشه کن شده باشد، براي چنين درختي ثبات و قرار نيست)
[.....]
جلد 1 - صفحه 266
و امّا کفر بحسب اصطلاح فقهاء که مشمول احکام خاصّه است و از زمره اسلام خارج ميباشد عبارت است از انکار توحيد يا نبوت حضرت ختمي مرتبت و يا انکار يکي از اموري که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم آورده اگر محقق الصدور از آن حضرت باشد و يا انکار يکي از ضروريّات قطعي الضروري دين اسلام است و از اينجهت زنادقه مشرکين يهود نصاري مجوس خوارج نصّاب غلات و اهل بدعت همه کافرند
«مقام دوم»
در بيان ساير الفاظ آيه: کلمه ان‌ّ از حروف مشبّهة بالفعل است و نصب باسم و رفع بخبر ميدهد و براي تاکيد و تحقيق مدخولش ميباشد و نقل شده که انباري بمبرد که يکي از اساتيد فن عربيّت است گفت من در کلمات عرب حروف زائد مي‌بينم، گاهي ميگويند زيد قائم، گاهي ان‌ّ زيدا قائم و گاهي ان‌ّ زيدا لقائم، مبرد جواب داد معاني بواسطه همين زيادتيها مختلف ميشود چه آنکه جمله اول اخبار است و جمله دوم جواب از سؤال مقدّر است و جمله سوم جواب و ردّ انکار منکر است بنا بر اينکه در آيه شريفه در مقام جواب سائل است، چون در آيات قبل حال متقين را بيان فرموده کان‌ّ سائلي ميپرسد حال کفّار چگونه است! ميفرمايد إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا الاية و کلمة الّذين موصول جمع مذکّر است و بعضي گفته‌اند تعريف موصول بواسطه الف و لام عهد است و اکثر بر اينند که تعريف موصولات بجمله صله آنها است، و در هر صورت مراد از الّذين کفروا در اينکه آيه کفّار مکّه مانند ابو جهل و ابو لهب و وليد بن مغيرة و امثال اينهايند که انذار در آنها تاثيري نداشت و يا مطلق کفاري که بر کفر مصمّم و ثابت و راسخند، و نميشود مراد جميع کفار باشد زيرا بطور قطع انذار در بسيار آنها تأثير داشته و کثيري از آنها بشرف اسلام مشرف شده
جلد 1 - صفحه 267
و ميشوند، و اگر چنين باشد اصل بعثت و انذار لغو ميشود و سواء بمعني مستوي و مساوي يعني برابر بودن و همانند بودن دو چيز با يکديگر است چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد سَواءً العاکِف‌ُ فِيه‌ِ وَ البادِ«1» (مساوي است در مسجد الحرام کسي که آنجا مقيم باشد يا از باديه بيايد) و نيز ميفرمايد تَعالَوا إِلي کَلِمَةٍ سَواءٍ بَينَنا وَ بَينَکُم«2» (بيائيد بگفتاري بگرويم که ميان ما و شما مساوي است) و سواء در آيه مرفوع است بر اينکه خبر مقدم است و أ أنذرتهم ام لم تنذرهم در جاي مبتداء است و جمله مبتدا و خبر خبر ان‌ّ است و موصول در محل‌ّ نصب و اسم ان‌ّ است و تقدير کلام چنين است «ان‌ّ الکفّار انذارک ايّاهم و عدم انذارک سيّان عليهم» و همزه براي استفهام و ام براي عطف بر استفهام است ولي در اينجا از معني استفهام عاري و براي تأکيد معني سواء است و انذار بمعني تخويف و توعيد بر عذاب و مضارّ و عقوبات کفر و معاصي است چنانچه بشارت و تبشير اخبار از ثواب و منافع و فوائد اعمال صالحه است و گاهي بعنايت و مجاز بشارت در مورد انذار استعمال ميشود مانند آيه شريفه فَبَشِّرهُم بِعَذاب‌ٍ أَلِيم‌ٍ«3» و بشارت و انذار از وظائف مهمّه انبياء و پيغمبران الهي است چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد رُسُلًا مُبَشِّرِين‌َ وَ مُنذِرِين‌َ«4» (فرستاديم پيغمبران را در حالي که بشارت بثواب و انذار از عقاب مينمودند) و خطاب برسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ميفرمايد إِنّا أَرسَلناک‌َ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً«5» (ما ترا فرستاديم در حالي که گواه بر اعمال مردم و بشارت دهنده و بيم کننده‌اي) و در اينکه آيه تنها انذار را ذکر فرمود زيرا ادخل در زجر و منع است و کسي که
1- سوره حج آيه 25
2- سوره آل عمران آيه 37
3- سوره آل عمران آيه 20
4- سوره نساء آيه 163
5- سوره احزاب آيه 44
جلد 1 - صفحه 268
انذار در حق او تأثير نداشته باشد بطريق اولي تبشير بحال او اثر نبخشد زيرا بحکم عقل دفع ضرر اولي و ارجح از جلب نفع است و وجه عدم تأثير انذار نسبت باين قبيل کفار از جهت ختم و طبع قلب و سياهي و قساوت آن و کوري و کري باطن است چنانچه در آيات بعد از اينکه آيه ذکر ميفرمايد
(مقام سوم)
در بطلان جبر و تفويض: طايفه از عامّه بنام اشاعره از اينکه آيه و آيات بعد از آن و ظاهر بعضي از آيات ديگر مانند لَقَد حَق‌َّ القَول‌ُ عَلي أَکثَرِهِم فَهُم لا يُؤمِنُون‌َ«1» و آيه شريفه وَ ما أَکثَرُ النّاس‌ِ وَ لَو حَرَصت‌َ بِمُؤمِنِين‌َ«2» و آيه شريفه إِنّا جَعَلنا عَلي قُلُوبِهِم أَکِنَّةً أَن يَفقَهُوه‌ُ وَ فِي آذانِهِم وَقراً وَ إِن تَدعُهُم إِلَي الهُدي فَلَن يَهتَدُوا إِذاً أَبَداً«3» و غير اينها از آيات ديگر، استدلال کرده‌اند بر اينکه فعل عبد مستند بخداست و بنده بيش از آلت فعل در دست پروردگار نيست و خداست که انسان را الجاء بقبول ايمان يا کفر ميکند و روي اينکه اصل تکليف بمحال را نيز جائز ميدانند، و بعلاوه، در اينکه آيه گفته‌اند که خداوند خبر داده که اينها ايمان نمي آورند و اگر ايمان بياورند لازم آيد که اخبار خدا کذب و علم او جهل شود و عدليّه (اماميه و معتزله) جواب داده‌اند که اولا اينکه آيات در مقام ذم‌ّ و
1- سوره يس آيه 6 (بتحقيق کلمه عذاب بر بيشتر اينان راست آمد پس اينان ايمان نخواهند آورد)
2- سوره يوسف آيه 103 (بيشتر مردم مؤمن نيستند هر چند تو بر دعوت آنان حريص باشي)
3- سوره کهف آيه 55 (ما بر دلهاي ايشان «بواسطه کردارشان» حجابها قرار داديم که نفهمند و در گوشهاي آنها ثقل و اگر آنان را بطرف هدايت دعوت کني هرگز قبول هدايت نخواهند کرد)
جلد 1 - صفحه 269
تقبيح کفّار است و اگر قبول کفر در اختيار و قدرت آنها نبود مورد ذم‌ّ و تقبيح قرار نميگرفتند، و ثانيا آيات بسياري از قرآن بر امکان ايمان دلالت دارد مانند وَ ما مَنَع‌َ النّاس‌َ أَن يُؤمِنُوا إِذ جاءَهُم‌ُ الهُدي«1» (چه چيز مردم را مانع شد از اينکه ايمان بياورند موقعي که هدايت براي ايشان آمد) و آيه شريفه خطاب بابليس ما مَنَعَک‌َ أَن تَسجُدَ لِما خَلَقت‌ُ بِيَدَي‌َّ«2» (چه چيز ترا مانع شد از اينکه سجده کني نسبت بآنموجودي که من بدو دست خود آفريدم) و ثالثا خداوند در قرآن کريم کفّار و فسّاق را بتماميّت حجّت الزام نموده مانند آيه شريفه لِئَلّا يَکُون‌َ لِلنّاس‌ِ عَلَي اللّه‌ِ حُجَّةٌ بَعدَ الرُّسُل‌ِ«3» (براي اينکه بعد از فرستادن پيغمبران براي مردم بر خدا حجتي نباشد) و آيه شريفه لَو أَنّا أَهلَکناهُم بِعَذاب‌ٍ مِن قَبلِه‌ِ لَقالُوا رَبَّنا لَو لا أَرسَلت‌َ إِلَينا رَسُولًا فَنَتَّبِع‌َ آياتِک‌َ مِن قَبل‌ِ أَن نَذِل‌َّ وَ نَخزي«4» (و اگر ما ايشان را پيش از آمدن بيّنات بواسطه عذاب هلاک مينموديم هر آينه ميگفتند چرا پيغمبر براي ما نفرستادي تا آيات ترا متابعت کنيم پيش از آنکه خوار و رسوا شويم) و اگر قبول ايمان براي کفار امکان نداشت و ملجأ و مضطرّ بکفر بودند اينکه خود اقوي حجت و عذر آنها بود و غير اينها از وجوه ديگر که در جواب آنها گفته‌اند ولي معتزله که طائفه ديگر از عامّه‌اند از جهت ديگر بخطا رفته و بنده را مستقل‌ّ در افعال خود دانسته و اراده خدا را در افعال عباد مدخليت نداده و باصطلاح قائل بتفويض شده‌اند و ما شمه از معايب عقيده اينکه دو طائفه را متذکر شده و مذهب حق را که امر بين الامرين باشد ذکر مينمائيم
1- سوره اسراء آيه 96
2- سوره ص آيه 75
3- سوره نساء آيه 163
4- سوره طه آيه 134
جلد 1 - صفحه 270
«معايبي که لازمه عقيده جبريه است»
لازمه اعتقاد بجبر و الجاء بنده‌گان در افعال خود، انکار عدل و انکار حسن و قبح عقلي، و لغو بودن بعثت انبياء و جعل تکليف، و صحيح بودن عقاب مطيع و ثواب عاصي و فرق و تفاوت نبودن بين آنها و غير آن از لوازم ديگر است، و اخبار در مذمت اينکه طائفه بسيار است از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
«لعن اللّه القدريّه»
پرسيدند قدريه چه کساني هستند! فرمود
«فئة قدر عليهم المعاصي و عذّبهم عليها»
(گروهي هستند که گمان ميکنند خداوند معصيتها را بر آنان مقدر نموده و آنان را بر آنها عذاب ميکند)«1» و نيز روايت شده که خدمت آن حضرت عرض کردند قومي هستند که با مادران و خواهران خود نزديک ميشوند و اگر از آنها علّت آن را بپرسي ميگويند خدا مقدر فرموده و چنين خواسته است، حضرت فرمود
«سيکون في امّتي اقوام يقولون مثل مقالتهم اولئک مجوس امّتي»
(در امت من گروهي خواهند بود که مثل گفتار آنها را ميگويند، اينان مجوس امت منند)«2» و از جابر (رض) روايت شده که درباره آنها گفت
«الرادّ عليهم کالشاهر سيفه في سبيل اللّه»
(کسي که قول آنها را ردّ کند مانند کسي است که در راه خدا شمشير کشيده)«3» و روايت شده که ابو حنيفه از حضرت کاظم عليه السّلام پرسيد معصيت از کيست حضرت فرمود
4» «لا بدّ ان يکون المعصية من العبد او من اللّه او منهما جميعا فان کانت من اللّه فهو اعدل و انصف ان يظلم عبده الضعيف و يؤاخذه بما لم يفعله، و ان کانت منهما فهو شريکه و القوي اولي بانصاف عبده الضعيف، و ان کانت المعصية من العبد وحده فعليه وقع الامر و اليه توجه النهي و له حق الثواب و العقاب و وجبت له الجنة و النار»«
1- 2- کفاية الموحدين مبحث عدل
3- 4- بحار الانوار مجلد سوم ص 25
[.....]
جلد 1 - صفحه 271
(ناچار بايد معصيت يا از بنده يا از خدا يا از هر دو با هم باشد، پس اگر معصيت از خدا باشد، او عادلتر و منصف‌تر از اينست که بنده ضعيف را ستم نمايد و مؤاخذه کند بکاري که او بجاي نياورده، و اگر معصيت از هر دو باشد پس خدا شريک بنده بوده و قوي اوليتر است بانصاف از بنده ضعيفش، و اگر معصيت تنها از بنده است پس امر و نهي متوجه او و ثواب و عقاب سزاوار او و بهشت يا دوزخ براي او واجب خواهد بود)«1» و روايت شده که حجاج بن يوسف، بحسن بصري و عمرو بن عبيد و واصل بن عطاء و عامر شعبي نوشت که آنچه راجع بقضا و قدر نزد ايشان است و بآنها رسيده يادآور شوند، هر کدام در جواب کلامي که از امير المؤمنين عليه السّلام شنيده بودند نوشتند، حسن بصري اينکه جمله را در جواب نوشت «أ تظن‌ّ ان‌ّ الّذي نهاک دهاک انما دهاک اسفلک و اعلاک و اللّه بري‌ء من ذاک» آيا گمان ميبري که خدايي که ترا از معصيت نهي نموده ترا بمنکر واداشته جز اينکه نيست که ترا عضو پائين و عضو بالايت (کنايه از فرج و شکم) بمنکر و معصيت واداشته و خدا منزّه و پاک از اينکه عمل است و عمرو در جواب نوشت «لو کان الوزر في الاصل محتوما کان الوازر في القصاص مظلوما» (اگر گناه در نهاد و سرشت هر کس محتوم بود، گناهکار در مورد قصاص مظلوم بود) و واصل در جواب نوشت «أ يدلک علي الطريق و يأخذ عليک المضيق» (آيا ترا براه دلالت ميکند و در تنگ راه ترا ميگيرد)
1- اينکه مضمون را بعض شعراء بنظم درآورده‌اند
لم تخل افعالنا اللاتي تلام بها || احدي ثلاث خصال حين نأتيها
اما تفرد بارينا بصنعتها || فيسقط اللوم عنا حين ننشيها
او کان يشرکنا فينا فيلحقه || ما سوف يلحقنا من لائم فيها
او لم يکن لالهي في جنايتها || ذنب فما ذنب الا ذنب جانيها
جلد 1 - صفحه 272
و شعبي در جواب نوشت «کلّما استغفرت اللّه منه فهو منک و کلما حمدت اللّه عليه فهو منه»«1» (هر چه را از آن طلب مغفرت ميکني از تو است و هر چه خدا را بر آن بستايي از خداست) و روايت شده که مردي از حضرت صادق عليه السّلام از قضا و قدر پرسيد حضرت فرمود
2» «ما استطعت ان تلوم العبد عليه فهو فعله و ما لم تستطع ان تلوم العبد فهو فعل اللّه، يقول اللّه للعبد لم عصيت، لم فسقت، لم شربت الخمر، لم زنيت فهو فعل العبد و لا يقول لم مرضت لم قصرت لم ابيضضت لم اسوددت لانّه فعل اللّه للعبد»«
(آنچه که ميتواني بنده را بر آن سرزنش کني، آن فعل بنده است و آنچه نميتواني بنده را بر آن سرزنش کني، فعل خداست خدا ببنده ميگويد چرا نافرماني کردي، چرا فاسق شدي، چرا شرب خمر نمودي، چرا زنا کردي، پس اينها فعل بنده است، ولي نميگويد چرا مريض شدي چرا کوتاه شدي، چرا سفيد شدي، چرا سياه شدي براي اينکه اينها فعل خداي تعالي نسبت به بنده است)
(معايبي که لازمه عقيده تفويض است)
لازمه عقيده بتفويض و مستقل‌ّ دانستن بنده در کارهاي خود، توهين در سلطنت حق و تشريک عبد در افعال با خدا و عدم احتياج بنده بحول و قوه الهي و ترک طلب اعانت و توفيق و تأييد از او است و آيات بسياري از قرآن و اخبار متظافره بر ردّ اينکه عقيده وارد شده در سوره فاتحه ميفرمايد إِيّاک‌َ نَعبُدُ وَ إِيّاک‌َ نَستَعِين‌ُ و حال آنکه اگر بنده مستقل بود احتياج باستعانت نداشت و نيز ميفرمايد کُل‌ُّ شَي‌ءٍ فَعَلُوه‌ُ فِي الزُّبُرِ وَ کُل‌ُّ صَغِيرٍ وَ کَبِيرٍ مُستَطَرٌ«3» (آنچه ميکنند در کتب الهي ثبت است و هر کار کوچک و بزرگي نوشته شده)
1- 2- بحار الانوار مجلد سوم ص 25
3- سوره قمر آيه 52- 53
جلد 1 - صفحه 273
و نيز ميفرمايد لا رَطب‌ٍ وَ لا يابِس‌ٍ إِلّا فِي کِتاب‌ٍ مُبِين‌ٍ«1» (هيچ تر و خشکي نيست جز اينکه در کتاب مبين است) و نيز ميفرمايد يُرِيدُون‌َ لِيُطفِؤُا نُورَ اللّه‌ِ بِأَفواهِهِم وَ اللّه‌ُ مُتِم‌ُّ نُورِه‌ِ وَ لَو کَرِه‌َ الکافِرُون‌َ«2» (ميخواهند بدهانهايشان نور خدا را خاموش کنند، و خدا نور خود را تمام و کامل ميکند هر چند مشرکان کراهت داشته باشند) و از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «اعلموا علما يقينا لم يجعل للعبد و ان عظمت حيلته و قويت مکيدته و اشتدّت طلبته اکثر ممّا سمّي له في الذکر الحکيم»«
(بعلم يقين بدانيد بيش از آنچه در قرآن معين شده از براي بنده قرار داده نشده هر چند چاره‌انديشي او عظيم و مکر او قوي و حس طلب او شديد باشد) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
4» «ما من قبض و لا بسط الّا و له فيه قبض او بسط و ما امر اللّه به او نهي عنه الّا و فيه له جل‌ّ و علا ابتلاء و قضاء»«
(هيچ بستن و گشودني نيست جز اينکه در آن براي خدا قبض و بسطي است و بچيزي خدا امر نکرده و از چيزي نهي نفرموده جز اينکه براي خداي جل و علا در آن آزمايش و امتحان بنده و جاري شدن قضاي او است) و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
5» «لا يکون شيئي في الارض و لا في السماء الّا بهذه الخصال السبع، بمشيئة و ارادة و قضاء و قدر و اذن و کتاب و اجل، فمن زعم انه يقدر علي نقص واحدة فقد کفر»«
(هيچ چيزي در زمين و آسمان موجود نميشود جز بواسطه اينکه هفت چيز، مشيّت و ارادة و قضاء و قدر و اذن و کتاب
1- سوره انعام آيه 9 وجه دلالت اينکه آيه بر بطلان تفويض اينست که هيچ امري نيست مگر آنکه دست تقدير در کتاب مبين ثبت فرموده و تا تقدير او نباشد تحقق‌پذير نيست
2- سورة الصف آيه 8
3- کافي مجلد اول ص 152، از آنچه در ذکر حکيم يعني قرآن معين شده اشاره بهمان تقدير و مشيت است
4- کافي مجلد اول ص 152
5- کافي مجلد اول
جلد 1 - صفحه 274
و اجل، پس کسي که گمان کند قادر بر کم کردن يکي از اينهاست کافر است)«1»
(بيان امر بين الامرين)
افعالي که از حق تبارک و تعالي صادر ميشود دو نوع است: يک نوع بدون توسط اسباب و وسائط است مانند ابداعيات و ايجاديات اوّليه، و نوع ديگر بتوسط اسباب است و اينکه قسم اخير بر دو قسم است: يک قسم از آن اختيار عبد در آن مدخليت ندارد مانند خلق ماديات و رزق، اماته، احياء و امثال اينها و قسم ديگر اختيار عبد در آن مدخليت دارد و اينکه قسم است که مورد بحث است و از آن بافعال عباد تعبير ميشود و فعلي که از عبد صادر ميشود مستند بيک سلسله اسبابي است که در طول يکديگر قرار گرفته و از آن جمله اختيار بنده است و هر گاه فعل را نسبت بتمام آن اسباب بسنجيم ضروري الوقوع، و اگر نسبت بيک يک آن بسنجيم ممکن الوقوع است و باصطلاح اگر علت تامّه فعل موجود شود فعل موجود خواهد شد زيرا انفکاک معلول از علت تامّه‌اش محال است ولي اگر بعض اجزاء علت موجود شود وجود فعل ضروري نيست بنا بر اينکه مي‌گوييم خداوند به بنده قدرت و اراده و اختيار داده، و خواسته است که بندگان افعال را با وجود شرايط خارجي از مکان و زمان و مادّه و نحو اينها و شرايط داخلي خطور قلبي و شوق مؤکّد و نحو اينها از روي اختيار انجام دهند، پس خداوند اراده فرموده که فلان فعل بواسطه اينکه اسباب و وسائل تحقق يابد و البته تا تمام آن اسباب تحقق نيابد، که از آن جمله اختيار عبد است، آن فعل محقق
1- مراد از مشيت ايجاد است که امر ربطيست بين موجد بکسر و موجد بفتح و باصطلاح حکما تعبير بوجود منبسط ميکنند و مراد از ارادة علم بصلاح فعل است که منشأ ايجاد ميشود و مراد از قضاء حکم الهي است بوجود شيئي مثل کلمه کن و قدر انداز گرفتن که هر چه بجاي خود موجود و بمقدار صلاح محقق ميشود و اذن ترخيص در وجود است و رهايي آن و کتاب ثبت در لوح محفوظ و اجل مدت وجود است
جلد 1 - صفحه 275
نخواهد شد، پس چون اختيار عبد يکي از اسباب وقوع فعل است، فعل مستند به بنده ميباشد، و چون ساير اسباب و وسائط آن در اختيار او نيست بلکه قدرت و اختيارش هم بدست حق و در تحت قدرت اوست از اينجهت استقلال در فعل ندارد بنا بر اينکه نه جبر است و نه تفويض بلکه امري است بين اينکه دو امر، زيرا معطي قدرت و اختيار ببنده، اوست که قادر بسلب اختيار هم ميباشد چه آنکه ممکن چنانچه در حدوث محتاج بعلت است در بقاء نيز محتاج بعلت ميباشد و امّا علم ازلي حق بصدور فعل از بنده آنهم باعث سلب اختيار نميشود، براي اينکه اولا اگر علم ازلي موجب سلب اختيار شود لازم آيد انقلاب علم بجهل زيرا علم ازلي تعلق گرفته به اينکه اينکه فعل از روي اختيار از بنده صادر شود پس اگر بدون اختيار صادر شود خلاف علم خواهد بود و ثانيا چون بنده چنين فعلي را انجام خواهد داد خدا ميداند نه اينکه چون خدا ميداند بنده لا بد اينکه فعل را انجام خواهد داد و باصطلاح علم ازلي علت عصيان نخواهد بود بلکه علت عصيان سوء اختيار عبد است و همچنين است قضا و قدر و اراده و مشيت حق که اينها نيز بر اينکه تعلق گرفته که فعل از روي اختيار از بنده صادر شود ببياني که ذکر شد، و توضيح کلام زائد بر اينکه مقدار در مبحث عدل در کلم الطيب داده‌ايم بآنجا مراجعه شود«1»
1- مجلد اول ص 137- 153
276