اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
إِنّا أَنزَلناه‌ُ فِي لَيلَةِ القَدرِ «1»
کلام در اينکه آيه شريفه بسيار مبسوط و مفصل است و از وضع اينکه تفسير خارج است و ما بطور اختصار در چند مقام صحبت ميکنيم:
مقام اول: در تعيين ليلة القدر. اختلاف زيادي است بين سني و شيعه بعض اهل تسنن گفتند: ليلة القدر در عهد پيغمبر بود بعد برداشته شد، بعضي گفتند: يک شب از شبهاي دوره سال است که بايد تمام شبها را عبادت کرد تا عبادت شب قدر را درک کند، بعضي گفتند: شب نيمه شعبان، بعضي گفتند: يک شب از شبهاي ماه رمضان، بعضي گفتند:
شب اول شهر صيام، بعضي شب نيمه، بعضي شب هفدهم، بعضي شب آخر، و اکثر اهل تسنن گفتند: شب بيست و هفتم ماه رمضان، و لکن در اخبار شيعه چهار دسته اخبار داريم:
يک دسته بين سه شب نوزدهم و بيست و يکم و بيست و سوم، يک دسته بين دو شب بيست و يکم و بيست و سوم، يک دسته خصوص شب بيست و سوم، يک دسته هر سه شب مدخليت دارد در شب نوزده تقدير امور ميشود و بيست و يکم حکم ميشود و بيست و سوم مبرم ميشود.
اقول: الحق اينکه خصوص شب بيست و سوم است موافق نص بعض اخبار و فتواي مشهور از علماي اعلام، و اينکه در بعض اخبار بين سه شب يا دو شب بيان فرموده يا هر سه شب را مدخليت داده براي اينکه است که عبادت شب قدر افضل از عبادت هزار ماه است که هشتاد و سه سال و چهار ماه است، و در عبادت اول بايد تخليه کرد سپس تحليه در شب نوزده و بيست و يک شب تخليه است که بايد از گناهان و معاصي و صفات خبيثه و عقايد فاسده توبه کرد و قلب را پاک و پاکيزه نمود و خود را آماده کرد، و اگر گناهان تدارک دارد تدارک کند که در شب بيست و سوم عبادات بدرجه اعلي قبول برسد.
مقام دوم در معني قدر: بعضي گفتند: تقدير امور ميشود در دوره سال آنچه بر هر فردي مقدر شده که در لسان بعض اخبار است، و بعضي گفتند: قدر بمعني ضيق است يعني تنگ شدن زيرا آن قدر ملائکه نازل ميشوند در زمين که جاي آنها تنگ ميشود بدليل قوله تعالي: لِيُنفِق ذُو سَعَةٍ مِن سَعَتِه‌ِ وَ مَن قُدِرَ عَلَيه‌ِ رِزقُه‌ُ فَليُنفِق مِمّا آتاه‌ُ اللّه‌ُ
جلد 18 - صفحه 177
طلاق آيه 7.
اقول: اما تقدير امور ازلا خداوند تبارک و تعالي آنچه موافق حکمت و مصلحت است بر هر بنده‌اي معين فرموده و در لوح محفوظ و محو و اثبات ثبت شده که پيغمبر (ص) بعمار آخر روزي او را خبر دادند و ائمه هم ميدانستند آنچه در عالم واقع ميشود و در لوح محفوظ ثبت شده و خداوند هم آنچه در لوح محو و اثبات است ميداند و خود معين فرموده و تجديد رأي بر خدا محال است.
و اما بمعني ضيق اگر جميع ملائکه بر زمين نازل شوند جايي را بر کسي تنگ نميکنند چنانچه بسا در مجالس مؤمنين حاضر ميشوند و آن مجلس تنگ نميشود بلکه در قلوب مؤمنين الهام ميکنند. و قلب تنگ نميشود و ملائکه کتبه و حفظه با انسان هستند و ضيقي پيدا نميشود پس معناي قدر قدر و منزلت است که ميفرمايد: از هزار ماه بهتر است، و شرافت زمان و مکان نه بواسطه خصوصيت زمان و مکان باشد بلکه جهاتي که در آن زمان يا در آن مکان واقع شده کعبه معظمه براي بيت اللّه حرام است و بعثت حضرت رسالت و ولادت آن حضرت و امير المؤمنين و دعاء حضرت ابراهيم و بناي حضرت آدم و ساير امور بوده، مدينه براي هجرت حضرت و مدفن حضرت و ائمه بقيع و صديقه طاهره و رواج دين اسلام، نجف براي مدفن امير المؤمنين و چهار پيغمبر، کربلا و همچنين ساير مشاهد مشرفه، و مساجد براي محل عبادت است حتي مجالس مؤمنين و علماء، و همچنين ازمنه مثل اعياد بعثت حضرت رسول ولادت آن حضرت و ائمه اطهار و نصب امير المؤمنين روز غدير، و شهر رمضان براي صيام و ساير ازمنه شريفه، و شرافت شب قدر براي نزول قرآن بوده که ليله مبارکه است و شرحش ميآيد که برکات شب قدر هم بواسطه برکات قرآن است، بلکه ميتوان گفت که فضائل ماه مبارک رمضان هم براي نزول قرآن است که ميفرمايد: شَهرُ رَمَضان‌َ الَّذِي أُنزِل‌َ فِيه‌ِ القُرآن‌ُ هُدي‌ً لِلنّاس‌ِ وَ بَيِّنات‌ٍ مِن‌َ الهُدي وَ الفُرقان‌ِ بقره آيه 185.
مقام سوم در اعمال شب قدر: و آن بسيار است غسل احياء تا صبح سه سوره يس
جلد 18 - صفحه 178
سوره عنکبوت و روم و حم دخان، زيارت ابي عبد اللّه (ع) جوشن کبير صد رکعت نماز با هزار قل هو اللّه دعاء قرآن سي رکعت نماز هر شب دهه آخر بعلاوه دعاهاي هر شب ماه مبارک رمضان و غير اينها از اعمال بالاخص توبه از گناهان و طلب حوائج دنيوي و اخروي.
مقام چهارم معناي نزول قرآن در شب قدر: مکرر گفته شده که قرآن مجيد اولا بتوسط قلم در لوح محفوظ که قابل تغيير نيست ثبت شده که ميفرمايد: بَل هُوَ قُرآن‌ٌ مَجِيدٌ فِي لَوح‌ٍ مَحفُوظٍ بروج آيه 21 و 22. پس از آن وجود مقدس نبوي در همان عالم نورانيت مشاهده فرمود آنچه در لوح محفوظ بود من جمله قرآن مجيد را که اينکه اول نزول قرآن بوده که از لوح محفوظ بنور مقدس او سپس بانوار مقدسه ائمه اطهار و انبياء که خبر ميدادند از آمدن پيغمبر و قرآن و دين مقدس او که ميفرمايد: وَ إِذ أَخَذَ اللّه‌ُ مِيثاق‌َ النَّبِيِّين‌َ لَما آتَيتُکُم مِن کِتاب‌ٍ وَ حِکمَةٍ ثُم‌َّ جاءَکُم رَسُول‌ٌ مُصَدِّق‌ٌ لِما مَعَکُم لَتُؤمِنُن‌َّ بِه‌ِ وَ لَتَنصُرُنَّه‌ُ قال‌َ أَ أَقرَرتُم وَ أَخَذتُم عَلي ذلِکُم إِصرِي قالُوا أَقرَرنا قال‌َ فَاشهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُم مِن‌َ الشّاهِدِين‌َ آل عمران آيه 81. و اينکه اخذ ميثاق در همان عالم انوار مقدسه انبياء بود و کلمه «النبيين» جمع مضاف از تمام انبياء که مفيد عموم است و ايمان برسول ايمان بجميع ما جاء به که اعظم آنها قرآن مجيد است پس از آن بر ملائکه مشهود شد الاقدم فالاقدم تا ملائکه آسمان اول که بر تمام ملائکه مکشوف شد و اينکه در ماه مبارک رمضان در شب قدر بود و بواسطه اينکه شب قدر شرافت پيدا کرد که قرآن مجيد بر تمام انبياء و ائمه اطهار و جميع ملائکه مکشوف شد بمشاهده لوح محفوظ و اما نزول در مدت بيست و سه سال تقريبا نجوما بر قلب مطهر حضرت رسالت آمدن روح الامين از جانب رب العالمين بر قلب سيد المرسلين دستور تلاوت بود بر امت و الا حضرتش تمام آن را ميدانست بدليل قوله تعالي: وَ لا تَعجَل بِالقُرآن‌ِ مِن قَبل‌ِ أَن يُقضي إِلَيک‌َ وَحيُه‌ُ طه آيه 114. که در واقع اينکه مرتبه نزول بر امت است و نظر به اينکه امت استعداد تام نداشتند که يک مرتبه جميع قرآن بر آنها تلاوت شود لذا نجوما و تدريجا نازل ميشد.
179