اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
کَلاّ لا تُطِعه‌ُ وَ اسجُد وَ اقتَرِب «19»
نه چنين است اطاعت نکن آن انسان را که تو را نهي ميکند از صلوة و سجده کن در پيشگاه احديت و تحصيل قرب بمقام ربوبي باطاعت او و بنماز و سجده در مقابل عظمت پروردگار، و اينکه آيه شريفه سجده واجبه دارد که آنها چهار هستند که عزائم مينامند، و در روايت عبد اللّه بن سنان از حضرت صادق (ع) فرمود:
(العزائم:
الم تنزيل و حم سجده و النجم اذا هوي و اقرأ باسم ربک و ما عداها في جميع القرآن
جلد 18 - صفحه 173
مسنون و ليس بمفروض).
اقول: اولا در شريعت اسلام سجده جايز نيست بر احدي سوي اللّه حتي بر انبياء و ائمه اطهار حتي کساني که مشرف ميشوند بزيارت اعتاب مقدسه بوسيدن عتبه مانع ندارد ولي سجده و وضع جبهة بر عتبه جايز نيست. و اما در شرايع سابقه مانعي نداشته مانند سجده ملائکه بآدم و سجده يعقوب و پسران بيوسف، و سجده در شريعت اسلام پنج سجده است سجده نماز که در هر رکعت دو سجده و اينکه دو با هم از ارکان نماز است و سجده فراموش شده که پس از سلام بدون انجام منافي بايد قضا کرد، و سجده سهو که در پنج مورد واجب است: کلام بيجا سلام بيجا قيام بيجا تشهد فراموش شده سجده فراموش شده، و سجده شکر که در پنج مورد است: هر وقت موفق بعبادتي شد مثل نماز و غير آن، و هر وقت نعمتي باو عنايت شد. و هر وقت بلائي از او دفع شد، و هر وقت متذکر نعم الهي شد، و هر وقت متذکر دفع بلياتي از او شد، و سجده قرآن که در اينکه چهار سور عزائم واجب است و در بقيه که امر بسجده دارد يا ذکر سجده ميشود مسنون است که گفتند: در يازده مورد است که مجموعا پانزده مورد ميشود و خلاصه آن:
اما سجده نماز علاوه بر آنچه در نماز شرط است بايد هفت موضع بر زمين استقرار پيدا کند پيشاني دو کف دست دو سر زانو دو سر انگشت ابهام، و ذکر بخصوص يا يک ذکر کبير سبحان ربي الاعلي و بحمده يا سه بار ذکر صغير سبحان اللّه، و پيشاني بايد بر ما يصح السجود عليها باشد زمين و آنچه از زمين روئيده ميشود بشرط آنکه معادن و مأکول و ملبوس انسان نباشد، و از اجزاء حيوانات هم نباشد و همين شرائط در سجده فراموش شده هم معتبر است، و در سجده سهو ذکر مخصوص دارد، و بسياري از اينکه شرايط و تشهد و سلام، و در سجده شکر هر قدر بتواند طول دهد و ذکر بگويد و دعا کند و حاجت بطلبد و بسا ائمه چندين ساعت در حال سجده بودند مثل امير المؤمنين و سيد سجاد و موسي بن جعفر و ساير ائمه، و در سجده تلاوت اذکار مخصوص مستحب‌ّ است باري بهترين حالات بنده در پيشگاه قرب الهي حال سجده است که در
جلد 18 - صفحه 174
اينکه آيه اولا امر فرمود بترک طاعت کفار که نهي از صلوة ميکنند بلکه در هيچ امري نبايد اطاعت آنها را کرد در مقابل اطاعت خدا و رسول و ائمه اطهار و منصوب از قبل آنها مثل والدين و زوج و علماء اعلام و آمرين بمعروف و ناهين از منکر و مولي و امثال آنها.
(کلا) يعني هرگز چنين نيست که اينکه انسان کافر ميگويد:
(لا تُطِعه‌ُ) که نهي از صلوة ميکند و ذکر صلوة از باب مثال است و الا اينکه کفار و مشرکين و ضالين و فساق و فجار مؤمنين را نهي ميکنند از اطاعت اوامر الهي و واجبات شرعي بالاخص از تحصيل علم ديانت و رجوع بکتب ديني و تشرف محضر علماء و وعاظ و آنچه که بر خلاف هواي نفس آنها است و با دنياي آنها مخالفت دارد.
(وَ اسجُد) در پيشگاه الهي خاضع و خاشع شود و شکرگزار باشد بر نعمتهاي الهي و امتثال اوامر او و اطاعت فرمان او. و بالجمله دين با دنيا سازش ندارد اينها دين را بدنيا فروختند و هواي نفس را مقدم بر دين دانستند: أَ رَأَيت‌َ مَن‌ِ اتَّخَذَ إِلهَه‌ُ هَواه‌ُ أَ فَأَنت‌َ تَکُون‌ُ عَلَيه‌ِ وَکِيلًا أَم تَحسَب‌ُ أَن‌َّ أَکثَرَهُم يَسمَعُون‌َ أَو يَعقِلُون‌َ إِن هُم إِلّا کَالأَنعام‌ِ بَل هُم أَضَل‌ُّ سَبِيلًا فرقان آيه 43 و 44.
(وَ اقتَرِب) قرب مکاني نيست قرب زماني نيست ذات مقدس ربوبي احاطه قيّوميت دارد بجميع ما سوي اللّه: وَ نَحن‌ُ أَقرَب‌ُ إِلَيه‌ِ مِن حَبل‌ِ الوَرِيدِ ق آيه 16. بلکه قرب معنوي است که مشموليت تفضلات الهي باشد، و اينکه قرب بچند امر حاصل ميشود:
1- بايمان و تحصيل معارف الهي هر چه ايمان قوي‌تر باشد و معرفت کاملتر باشد قربش بيشتر است تا بحدي که بحق اليقين برسد و آنچه در خور ممکن است و قابليت دارد بمقام فعليت برساند.
2- بصفات حميده و اخلاق فاضله و ملکات حسنه که فرمودند در حديث:
(تخلقوا باخلاق اللّه)
آنهم هر يک از اينکه صفات درجاتي دارد تا بدرجه اعلي آن برسد.
3- بعبادت و بندگي هر چه بيشتر و بهتر و کاملتر باشد قربش بيشتر ميشود که
جلد 18 - صفحه 175
يکي از بزرگترين عبادات همين سجده است.
4- اجتناب از عقائد باطله و اخلاق رذيله و اعمال سيئه که معني تقوي است.
هذا آخر ما اردنا في تفسير هذه السورة و يتلوه ان شاء اللّه تعالي تفسير سورة القدر و بقية السور و الحمد للّه و الصلاة علي نبي اللّه و آله آل اللّه و انا العبد المحتاج الي رحمة اللّه السيد عبد الحسين طيب.
سورة القدر
بسم اللّه الرحمن الرحيم و الحمد للّه رب العالمين و الصلاة و السلام علي سيد المرسلين و علي آله أجمعين و اللعن علي اعدائهم الي يوم الدين.
اما الکلام في فضل هذه السورة: و فضائل آن دو قسم است يک قسم مشترک با سوره توحيد ان شاء اللّه بيانش در سوره توحيد ميآيد که سوره اخلاصش هم ميگويند و يک قسم مختص است از کليني مسندا از حضرت باقر (ع) فرمود.
(من قرأ انا انزلناه في ليلة القدر بجهر
و در يک نسخه
«يجهر بها صوته») کان کالشاهر سيفه في سبيل اللّه و ان قرأها سرا کان کالمتشحط بدمه في سبيل اللّه و من قرأها عشر مرات مر علي نحو الف من ذنوبه»
و نيز روايت کرده مسندا از حسين بن العلا از حضرت صادق (ع) فرمود:
(من قرأ انا انزلناه في فريضة من فرائضه نادي مناد: يا عبد اللّه قد غفر اللّه لک ما مضي فاستأنف العمل)
و از پيغمبر (ص) روايت شده فرمود:
(من قرأ هذه السورة اعطي من الاجر کمن صام شهر رمضان و احيا ليلة القدر و کان له ثواب کثواب من قاتل في سبيل اللّه)
و نيز از آن حضرت روايت شده فرمود:
(من قرأها کان له يوم القيامة خير البرية رفيقا و صاحبا)
و اخبار ديگر هم روايت کرده‌اند لکن چون سند ندارد صرفنظر کرديم.
176