اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
قُل هُوَ اللّه‌ُ أَحَدٌ «1»
اما الکلام في فضل هذه السورة المبارکة المسماة بسورة التوحيد و الاخلاص و الصمد- اخبار در فضل اينکه سوره مبارکه بسيار است از طريقه عامه و خاصه از پيغمبر اکرم و ائمه اطهار و آنچه حقير دست آوردم بيست و پنج حديث است و اينکه احاديث چند دسته است يک دسته خاص اينکه سوره، يک دسته اينکه سوره با آية الکرسي، يک دسته اينکه سوره با سوره قدر، يک دسته اينکه سوره با سوره الکافرين، يک دسته اينکه سوره با آيه آمن الرسول، يک دسته با چند سوره ديگر. باري خلاصه مفاد اينکه اخبار در بسياري از اخبار دارد قرائتش ثواب قرائت ثلث قرآن دارد که اگر سه مرتبه بخواند ثواب يک ختم قرآن دارد، و در بعض ديگر اينکه اخبار دارد حضرت رسول تشبيه فرمود بولايت و محبت امير المؤمنين که هر که او را قلبا دوست دارد ثلث ايمان را دارد و هر که قلبا و لسانا دوست دارد دو ثلث ايمان را دارد و هر که قلبا و لسانا و يدا دوست دارد يعني نصرت او را تمام ايمان را دارد چنانچه سوره توحيد يک ثلث قرآن دو دو ثلث قرآن سه تمام قرآن، و در فراش براي سلامتي و از خانه بيرون رفتن براي حفظ خانه و آنچه در خانه است، براي اموات يازده مرتبه سبب آمرزش جميع آنها است، به شش طرف قدام و خلف و يمين و يسار و فوق و تحت حفظ از کليه آفات، حضور ظالم سه مرتبه آهسته بخواند از شر او ايمن ميشود در نماز باعث قبولي نماز ميشود که اگر در هيچ نمازهاي فريضه قرائت نشود جزو مصلين محسوب نميشود و فوائد ديگر که کمتر سوره است که در فضيلت بدرجه سوره توحيد برسد بالاخص اگر مقرون بسوره حمد باشد، و در بعضي اخبار بعض اينکه فوائد را مقرون با سوره
جلد 18 - صفحه 260
قدر يا سوره الکافرون يا آية الکرسي يا بعض آيات ديگر فرموده. و اينکه اخبار در کافي کليني و من لا يحضر صدوق و امالي و تهذيب شيخ طوسي و عياشي و وسائل و وافي و بحار و ساير کتب اخبار و کتب فقهيه ضبط شده.
و اما الکلام في تفسيرها:
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ قُل هُوَ اللّه‌ُ أَحَدٌ قل امر است که پيغمبر (ص) مأمور شد که بتمام مکلفين بفرمايد که آمدند نزد پيغمبر جماعتي از يهود و غير يهود و گفتند:
اينکه خدايي که ما را دعوت ميکني باو کيست!- و چيست!- براي ما توصيف فرما اينکه سوره نازل شد که بآنها بفرما:
(هو) در مقابل هذا است و در اخبار بسياري داريم هاء او اشاره به ثبات و بقاء واجب الوجودي است در مقابل ممکن الوجود و ممتنع الوجود چون صرف الوجود است و بحت الوجود و محض الوجود و صرف الوجود ممتنع است عدم در او زيرا تناقض لازم ميآيد وجود عدم باشد که جمع بين وجود و عدم تناقض است بخلاف ممکن که ميشود وجود پيدا کند و ميشود پيدا نکند که گفتند: الممکن في حد ذاته أن يکون ليس و له من علته أن يکون ايس، و بخلاف ممتنع که عدم صرف باشد محال است عدم وجود باشد تناقض لازم ميآيد بلي ممکن ممکن است متصف بوصف وجود شود موجود شود و بوصف عدم معدوم گردد آنهم تا مادامي که متصف بوصف وجود است معدوم نيست و تا مادامي که متصف بوصف عدم است موجود نيست چون جمع بين موجود و معدوم هم تناقض است زيرا ماهيت بسا لباس وجود ميپوشد بايجاد موجود و بسا لباس عدم باعدام معدوم و صرف وجود ماهيت ندارد که لباس عدم بپوشد و موجد ندارد. چنانچه صرف عدم هم ماهيت ندارد که لباس وجود بپوشد.
واو هو اشاره بمقام غيب الغيوبي است که نتوان مشاهده کرد بخلاف هذا که قابل مشاهده است و ميتوان مشاهده کرد زيرا مشاهده شرطش اينکه است که مشهود جسم باشد يا عرض عارض جسم مثل رنگ و طعم و حرارت و برودت و ساير اعراض جسمي لازم دارد که باين رنگ باين طعم يا باين حرارت و برودت باشد و لو مثل
جلد 18 - صفحه 261
هوا که سرد ميشود يا گرم ميشود و جسميت از لوازم ممکن است مثل جمادات و نباتات و حيوانات و انسان يا صورت بلا ماده مثل قالب مثالي يا ملائکه که بصور مختلفه در آيند يا جسم لطيف که قابل مشاهده نيست مگر بصورتي متشکل شوند مثل شياطين لذا ميفرمايد در وصف شيطان و شياطين: إِنَّه‌ُ يَراکُم هُوَ وَ قَبِيلُه‌ُ مِن حَيث‌ُ لا تَرَونَهُم اعراف آيه 27. و اينکه عقيده مخصوص باسلام و ايمان است ساير مذاهب العياذ خدا را جسم ميدانند و از براي او شکلي تصور کرده‌اند و ميگويند مشاهده ميشود لذا ميفرمايد:
لا تُدرِکُه‌ُ الأَبصارُ وَ هُوَ يُدرِک‌ُ الأَبصارَ وَ هُوَ اللَّطِيف‌ُ الخَبِيرُ انعام آيه 103، و بني اسرائيل به موسي که فرمود: خداي متعال با من تکلم ميفرمايد گفتند: ما نمي‌پذيريم و ايمان نميآوريم. حضرت موسي (ع) هفتاد نفر از اکابر آنها را اختيار کرد بيايند ميقات و بشنوند کلام حق را آمدند و شنيدند و گفتند: ما تا خدا را نبينيم ايمان نميآوريم که ميفرمايد: وَ إِذ قُلتُم يا مُوسي لَن نُؤمِن‌َ لَک‌َ حَتّي نَرَي اللّه‌َ جَهرَةً فَأَخَذَتکُم‌ُ الصّاعِقَةُ وَ أَنتُم تَنظُرُون‌َ بقره آيه 55، و نيز ميفرمايد: وَ اختارَ مُوسي قَومَه‌ُ سَبعِين‌َ رَجُلًا لِمِيقاتِنا فَلَمّا أَخَذَتهُم‌ُ الرَّجفَةُ ... الايه اعراف آيه 155 و غير اينها.
و از اخبار استفاده ميشود که اسم اعظم الهي هو است چنانچه از حضرت باقر است که فرمود:
حدثني أبي عن أبيه عن امير المؤمنين (ع) انه قال: رأيت الخضر في المنام قبل بدر بليلة فقلت له: علمني شيئا انتصر به علي الاعداء فقال: قل: يا هو يا من لا هو الا هو فلما اصبحت قصصتها علي رسول اللّه (ص) فقال لي: يا علي علمت الاسم الاعظم فکان علي لساني يوم بدر- الي قوله (ع)- و کان علي (ع) يقول ذلک يوم صفين و هو يطارد فقال له عمار بن ياسر: يا امير المؤمنين ما هذا الکنايات!- قال: اسم اللّه الاعظم، و عماد التوحيد للّه لا اله الا هو ... الحديث.
(اللّه) از امير المؤمنين است فرمود:
(اللّه معناه المعبود الذي يأله فيه الخلق و يؤله فيه، اللّه المستور عن ادراک الأبصار المحجوب عن الاوهام و الخطرات)
و نيز از حضرت باقر (ع) است فرمود:
(اللّه المعبود الذي اله الخلق عن ادراک ماهيته و الاحاطة بکيفيته)
و تقول العرب: (اله الرجل اذا تحير في الشي‌ء فلم يحط به علما و له اذا فرغ
جلد 18 - صفحه 262
الي شي‌ء) و اللّه اسم خاص خداوند متعال است و از براي او سه اسم است هو و اللّه و حق و باقي اسماء الهي اسماء صفات و افعال است، اما اسماء صفات توضيح آن اينکه است که هر کمالي امر وجودي است و هر عيب و نقصي امر عدمي است که فاقد کمال است و چون گذشت که حضرت حق صرف الوجود است پس هر کمالي را بذاته دارا است زيرا اگر فاقد باشد عدم است و عدم نقيض وجود است تناقض لازم ميآيد، و از همين جهت گفتيم: اينکه صفات کمال هم غير متناهي است زيرا اگر متناهي باشد محدود ميشود و فوق او عدم است و عدم نقيض وجود است مثل علم قدرت کبريايي عظمت و ساير کمالات.
و اما اسماء افعال ايجاد حق است که فعل بمعني مصدري باشد که تمام موجودات امکانيه بايجاد حق موجود ميشوند ولي ايجاد بنفسه موجود ميشود که فرمودند:
(خلقت الاشياء بالمشية و خلقت المشية بنفسها) و فرق است بين اراده و مشيت اراده از صفات ذات است و از شئون علم که علم بصلاح باشد و با حکمت فرق دارد چون حکمت علم بمصلحت است و بمفسده و اراده علم بصلاح است در مقابل بفساد که کراهت است و فعل اگر مصلحت داشته باشد صلاح ميشود و اگر مفسده داشته باشد فساد ميشود.
و اما صفات سلبيه عيوب و نواقص است که از ساحت قدس ربوبي دور است چون احتياج ميآورد و احتياج دليل بر فقدان است و فقدان امر عدمي است و عدم با وجود سازش ندارد و وجود را محدود ميکند چنانچه ذکر شد.
أَحَدٌ فرق است بين احد و واحد واحد جزو اعداد است واحد اثنين ثلاثة ولي احد مقابل ندارد چنانچه از امير المؤمنين است که فرمود: چهار قسم وحدت داريم دو قسم آن از ساحت قدس ربوبي خارج است وحدت عدديه که در شماره بيفتد مثل زيد عمرو بکر، و وحدت نوعيه که مي‌گويي: انسان يک نوع حيوان است و حيوان يک نوع نبات است و نباتات يک نوع از اجسام است زيرا ترکيب لازم ميآيد که مرکب از جنس و فصل، و ما به الاشتراک و ما به الامتياز است. و دو قسم در حق باري صادق است
جلد 18 - صفحه 263
احديت که صرف الوجود است ماهيت ندارد، و احديت که صفات عين ذات است دوئيت ندارد و مثل و مانند و ضدي و ندي از براي او نيست حتي وحدت شخصيه که ما به الامتيازش خصوصيات شخصيه است مثل زيد و عمرو و لو در انسانيت و حيوانيت و نباتيت و جسميت مشترک باشند.