تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ کَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ إِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَ الْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَ لا يَزالُونَ يُقاتِلُونَکُمْ حَتَّى يَرُدُّوکُمْ عَنْ دِينِکُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ کافِرٌ فَأُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (217)
ترجمه
ميپرسند تو را از ماه حرام جنگ نمودن در آن بگو جنگ کردن در آن بزرگ است و بازداشتن از راه خدا و کفر باو و باز داشتن از مسجد الحرام و بيرون کردن اهلش را از آن بزرگتر است نزد خدا و فتنه بزرگتر است از کشتن و هميشه آنان جنگ ميکنند با شما تا برگردانند شما را از دينتان اگر بتوانند و کسيکه برگردد از شما از دينش پس بميرد با آنکه کافر باشد پس آنان نابود شود عملهاشان در دنيا و آخرت و آنگروه اهل آتشند ايشان در آن جاويدانند.
تفسير
بعد از آنکه پيغمبر (ص) از مکه بمدينه هجرت فرمود عبد اللّه بن جحش پسر عمه خود را مأمور نمود با چند نفر از اصحاب که مترصد قافله قريش باشند آنها هم اطاعت نموده رفتند تا آنکه در بطن نخله که بين مکه و طائف است بکاروان قريش برخوردند آنها چون اصحاب پيغمبر (ص) را ديدند ترسيدند و مهياى جنگ شدند ولى عبد اللّه بن جحش تدبيرى نمود فورا امر به تراشيدن سرها کرد چون آنها مشاهده نمودند که اصحاب پيغمبر (ص) مشغول تراشيدن سر هستند تصور کردند حضرات براى زيارت خانه کعبه آمده‌اند لذا اسلحه خود را کنار گذاردند ناگاه عبد اللّه فرمان حمله داد مسلمانان کفار را کشتند دو نفر را هم اسير کردند و با تمام غنائم وارد مدينه شدند و عمرو بن عبد اللّه حضرمى که اول مشرکى است که در اسلام کشته شده در اين قافله بود و اينواقعه در غره رجب اتفاق افتاد و اهل شرک شروع بطعن بر اهل اسلام نمودند که شما حرمت ماه حرامرا برديد پيغمبر (ص) از عبد اللّه مذکور مؤاخذه نمود که چرا در ماه حرام اقدام بجنگ نمودى او اعتذار جست بآنکه ما نميدانستيم ماه رجب داخل شده است و شب بعد که هلال را ديديم بنظر دو شبه ميايد پشيمان شديم که چرا بدون دقت اينعمل را نموديم با اينوصف پيغمبر (ص) غنائم و اسيران را
جلد 1 صفحه 272
تصرف ننموده بکفار مسترد فرمود و مجاهدين متزلزل شدند که مبادا توبه آنها قبول نشود و مقصر شده باشند لذا متوسل بذيل عنايت ختمى مرتبت شدند و عرض نمودند که ما از آستانت رخ نتابيم تا آيه که مبشر قبول توبه باشد بيابيم در اين اوان مکتوبى هم از اکابر قريش حضور مبارک حضرت رسول (ص) آوردند که بر سبيل طعن و ملامت سؤال از قتال در ماه حرام در آن مکتوب شده بود لذا اين آيه شريفه نازل شد که متضمن جواب آنها است و مشعر بقبول توبه مسلمانان باين تقريب که قتال در شهر حرام اگرچه خطاى بزرگى است ولى بازداشتن مردمرا از راه خدا که قبول دين اسلام است و کفر بخداوند و بمسجد الحرام بنابر آنکه عطف بر ضمير مجرور بدون اعاده جار جائز باشد يا بازداشتن مردمرا از زيارت کعبه و عبادت در مسجد الحرام بنابر آنکه عطف بر سبيل اللّه باشد و فاصله مضر نباشد براى اتحاد معنوى کفر بخدا با منع از راه خدا يا آنکه مضاف مقدر باشد اين امور و بيرون کردن اهل مسجد- الحرام را که اهل مکه‌اند و مراد پيغمبر (ص) و مسلمانان است از آنجا گناهانى است که معصيت آنها بمراتب زيادتر است از قتال در ماه حرام و اين چهار گناه که از شما بروز کرده چون مستلزم فتنه و فساد است در عالم بزرگتر است از قتل چند نفر مشرک در وقت ممنوع آنهم اشتباها و اينکه قتال و صد منکّر واقع شده است براى اشاره بعدم کليّت حکم است زيرا در بعضى از موارد جائز است و تنکير کفر شايد براى مراعات انسجام با آنها باشد تا اينجا روى سخن با کفار بود و پس از اين بمسلمانان توجه فرموده براى تنبه و تسليت خاطر ايشان مى‌فرمايد شما از اينعمل براى پيش دستى خودتان در جنگ با آنها نادم نباشيد زيرا آنها در کمين شما هستند و با شما عداوت دينى دارند و تا شما را از دين خودتان خارج نکنند از شما دست برنميدارند و با اينحال اگر کسى پيشدستى کند ملوم نيست و از اينجا جواب بعضى از معاندين اسلام که ميگويند اسلام دينى است که بقهر و غلبه تحميل بر مردم شده است واضح ميشود که چون کفار پيغمبر (ص) و مسلمانان را از معبد و موطن اصلى خودشان اخراج نموده بودند و مانع از تبليغات آن حضرت و عمل مسلمانان بوظائف دينى خودشان بودند و ميخواستند ايشانرا قهرا و جبرا همرنگ و همکيش خودشان کنند مسلمانان هم ناچار بودند که انتهار فرصت کنند و نگذارند عده و عده آنها تکميل شود و يکمرتبه
جلد 1 صفحه 273
حمله کنند وقتى که اينها ديگر نتوانند دفاع نمايند چون اين قاعده عقلى است که وقتى دشمن در کمين انسان است انسان هم بايد در کمين او باشد و الا مقهور ميشود و از اينجا نکته ديگرى هم مفهوم ميشود که قرآن از آن اخبار بغيب فرموده است و آن آنستکه اين مقاتله و مبارزه تا روز قيامت يا ظهور امام زمان (ع) باقى است چنانچه در صدر اسلام صدق اين گفتار ظاهر گرديد کفار مکه بعد از اين واقعه مکرر لشگرکشى کرده براى استيصال مسلمانان روى بمدينه آوردند و مسلمانان دفاع نمودند و تا کنونهم اين رويه باقى است نهايت آنکه تا جامعه مسلمانان بر حسب ظاهر اتحادى داشتند و اگر مذاهب مختلفه هم بود در مقابل کفر با يکديگر اتفاق مينمودند و سلطنت اسلامى بنام دين در دنيا معرفى شده بود و يکى شناخته ميشد شوکت و عظمت اسلام محفوظ بود و تقريبا از آغاز جنگ صليب و تجزيه ممالک اسلامى روز بروز غلبه کفر بر اسلام ظاهر و آشکار گرديد تا اين زمان که جز اسمى از آن باقى نمانده است و باز آنها کوشش دارند که اين اسم را هم از ميان بردارند و ما بکلى غافليم و در تمام اعمال و افعال از آنها تبعيت و تقليد مى‌نمائيم بدوا از حيث شکل و هيئت بود بعدا بآداب و اخلاق سرايت کرد اخيرا باعمال و عقايد خداوند عاقبت ما را بخير فرمايد شايد مراد از آنکه فرموده‌اند کسيکه شبيه کند خود را بقومى از آنها است همين باشد يعنى عاقبت از آنها ميشود نه آنکه فعلا از آنها است از مقصد دور شديم خلاصه آنکه چون عداوت کفار با مسلمانان عداوت دينى است تا بمراد خودشان که کفر مسلمانان است نرسند دست بردار نيستند ولى اين مشروط است که بتوانند بمراد خودشان برسند و انشاء اللّه تعالى نخواهند رسيد و کسيکه برگردد از دين اسلام بکفر و بميرد در آنحال ثمرات اسلام از او فوت ميشود در دنيا و مسلمانان باحکام ارتداد در باره او عمل مينمايند و محو ميشود ثواب اعمال او در آخرت زيرا ارتداد مانع از قبول اعمال است و معلوم ميشود عمل بنحوى صادر نشده بود که عامل مستحق ثواب باشد نه آنکه استحقاق ثابت بوده و بواسطه ارتداد رفع شود چون حبط اعمال باين نحو باطل است و ارتداد هم مانند ساير اقسام کفر موجب خلود در نار است.