تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
کُتِبَ عَلَيْکُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ وَ عَسى أَنْ تَکْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَکُمْ وَ عَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (216)
ترجمه
نوشته شد بر شما کارزار و آن ناگوار است از براى شما و گاه باشد ناخوش داريد شما چيزيرا و آن خوب است از براى شما و گاه باشد که دوست داريد چيزيرا و آن بد است از براى شما و خدا ميداند و شما نميدانيد.
تفسير
کراهت طبعى است نه عقلى و کره مصدر است و بمعنى مکروه استعمال شده و محتمل است بهمان معنى مصدرى استعمال شده باشد براى دلالت بر مبالغه لذا بشاق.
تفسير نموده‌اند و بسا ميشود امرى فعلا مکروه باشد و مئالا محبوب شود و بسا ميشود امر بعکس باشد يعنى فعلا محبوب باشد و مئالا مبغوض شود و اغلب تکاليف شرعيه و عقليه از اين قبيل است که در ابتدا طبع هواپرست انسان کراهت از آن دارد و بعد از ظهور فائده و خير و صلاح آن محبوب مى‌شود ولى اين تا زمانى است که نفس بواسطه رياضت عادت بعمل بر وفق صلاح ننموده باشد و بعد از اعتياد امر آسان مى‌شود و کراهت رفع مى‌گردد و گاه باشد که تمايل حاصل شود و باين جهت که اين دو حال دائمى نيست تعبير بکلمه عسى شده است که دال بر ترديد است و بعضى دو لفظ عسى را يکى براى ترجى و ديگرى را براى تخويف دانسته‌اند و خداوند خير و صلاح فعلى و مئالى را ميداند و شما نمى‌دانيد تقريبا اين بيان در صافى و غيره شده است ولى بنظر حقير آيه شريفه در مقام بيان خير و شر فعلى و مئالى نيست بلکه در مقام بيان خير و شر ظاهرى و واقعى و وهمى و عقلى و خيالى و خارجى و نفسانى و روحانى است يعنى ممکن است چيزى مکروه طبعى و وهمى و خيالى شما باشد و شما او را براى خودتان شر بپنداريد با آنکه آن محبوب عقلى و صلاح واقعى و خير حقيقى و نفس الامرى
جلد 1 صفحه 270
شما باشد و همچنين بعکس ممکن است چيزى محبوب نفسانى و مطلوب شهوانى و لذيذ خيالى و خير حيوانى شما باشد با آنکه آن چيز در واقع شر عقلى و فساد خارجى و مبغوض حقيقى و عذاب روحانى باشد در هر دو صورت فعلا و مئالا خلاصه آنکه عاقل بايد هميشه جهات صلاح و فساد و خير و شر عقلى واقعى را منظور داشته باشد و حکم آنرا نافذ نمايد نه آنکه جنبه خير و شر و لذت و الم نفسانى شهوانى وهمى خيالى را در نظر گرفته از احکام عقليه غفلت نمايد و از لذائذ روحيه باز بماند و از خير انسانى محروم شود همچنين در مقام خيرخواهى براى ديگران اعم از آن که در مقام مشورت برآيند يا در تحت تربيت شخص باشند يا نباشند هميشه بايد مسلمان برادر دينى خود را سوق دهد بصلاحش نه بدلخواهش ميول و اهويه اغلب در مشتهيات نفسانى است و خير و صلاح در ترک آنها است اين نکته بخوبى در شفقت مادران و محبت پدران مشهود ميشود ما در نوعا بدلخواه فرزند رفتار ميکند با آنکه صلاح او نيست و پدر غالبا بصلاح اولاد حکم ميکند در صورتى که دلخواه او نيست و هر يک بنظر خودشان خير فرزند را خواسته‌اند احکام شرعيه که تابع مصالح و مفاسد واقعيه است هم از اين قبيل است و خدا ميداند و ما نميدانيم اين ذيل آيه شريفه هم مؤيد نظر حقير است که دلالت دارد بر آنکه علم بواقع مطلقا مخصوص بخداوند است و اختصاص بمئال ندارد و همچنين است حال جهل نسبت بمردم مثلا در همين مورد آيه که قتال است اگرچه ظهور بدوى در قول مفسرين دارد و شايد ايشان هم بهمين ملاحظه ملاک را فعلى و مئالى قرار داده‌اند با آنکه اعتبار بعموم کلام است نه خصوصيت مورد اگر دقت شود مکروه طبعى و مبغوض وهمى و شر حيوانى است چون انسان بالطبع مايل بآسايش و فراغت و سلامتى بدن است و از جنگ واهمه دارد و گريزان است و اسباب تفرق قواء بدن و کالبد حيوانى را نميخواهد ولى محبوب عقلى و مطلوب شرعى و صلاح واقعى و خير انسانى است چون در جهاد با کفار انسان بيکى از دو فوز عظيم نائل ميشود حتما و ممکن است بهر دو نائل شود در دنيا فتح و ظفر و عزت و عظمت و مال و منال و جاه و جلال و در آخرت نعيم جاودان و رضاى خالق سبحان و خلاصى از ذلت تمکين از ظلم و عدوان چون بنص آيه شريفه شهداء زنده و در بحر نعمت الهى مستغرقند و بالوجدان کسانيکه جهاد را ترک نمايند بزندگى
جلد 1 صفحه 271
با خفت و ذلت دچار خواهند شد که بمراتب بدتر در نزد عاقل از مرگ با عزت است چه رسد بحيات با عزت و نعمت رزقنا اللّه تعالى.