تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ کَبِيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَ يَسْئَلُونَکَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآياتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ (219)
ترجمه
مى‌پرسند تو را از مشروب و قمار بگو در آن دو گناهى است بزرگ و سودها براى مردم و گناه آندو بزرگتر است از سودشان و مى‌پرسند از تو که چه چيز انفاق کنند بگو زائد از مؤنه را همچنين بيان ميکند خدا از براى شما آيت‌ها را باشد که شما تفکر نمائيد..
تفسير
در تناول مسکر مايع و ارتکاب قمار اگرچه دو گناه بزرگ و منشأ شرورند منافعى هم هست از آن جمله منفعت شراب تقويت عظام و دفع سقام و رفع حزن و ايجاد طرب و تحليل غذا است و فائده قمار سرگرمى و نشاط و اعتياد بسخا و عطا است ولى اين منافع و فوائد چون دائمى نيست و در جنب مفاسد اين دو عمل مضمحل است شرعا و عقلا ترتيب اثر بآنها داده نشده است مگر در موقع لزوم و ضرورت و عمده مفسده شرب مسکر زوال يا تضعيف عقل است و اين علت تحريم آنست در تمام شرايع و اديان حقه از ابتداى دنيا تا اين زمان و محتاج باستدلال هم نيست زيرا عقل حاکم است بآنکه چيزيکه موجب زوال يا ضعف آن شود اگرچه موقت هم باشد بايد از آن اجتناب نمود چون هيچ حاکمى حکم بضرر خود نميکند و حکم عقل که رسول باطن است در تمام شرائع متبع است و هر شرعى که برخلاف حکم عقل حکم کند عقل حاکم بر بطلان او است لذا ما از ذکر اخباريکه دلالت بر حمت آن در شرائع سابقه دارد خوددارى مى‌نمائيم علاوه بر آنکه مضار جسمى آن فعلا در تمام دنيا ثابت شده است و تمام حکما و عقلاء دنيا منع از آن نموده‌اند چون کبد را بتدريج متلاشى و فاسد مى‌کند و رعشه در بدن ايجاد مى‌نمايد و جنون خمرى پيدا ميشود و قمار هم
جلد 1 صفحه 275
که معلوم است موجب اتلاف مال و تضييع وقت و غفلت از ذکر خدا و ايجاد عداوت و بغضاء بين مسلمانان است و احيانا اگر مالى هم از آن بدست بيايد چون از راه باطل بدست آمده صرف در باطل هم خواهد شد در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که فرمود همانا شراب رأس هر گناه و کليد هر شرى است خداوند از براى شرور قفلهائى قرار داده که کليدهاى آنها شراب است و معصيت نشده است خداوند بچيزى که شديدتر از شرب مسکر باشد بسا ميشود که شخص شراب ميخورد و عقلش زائل ميشود نماز نمى‌خواند و نزد مادر و خواهر خود ميرود همانا شراب خوردن از نماز نخواندن بدتر است چونکه براى او حالى دست ميدهد که در آنحال خدا را نميشناسد و خداوند در ماه رمضان همه مردم را مى‌آمرزد مگر سه دسته را يکى مأنوس با شراب و ديگر مأنوس با شاهين و ديگر مشاحن را که گفته‌اند مراد از آن کسى است که بدعت در دين ميگذارد و بنماز جماعت حاضر نميشود و از حضرت باقر (ع) روايت شده است که مبعوث ننمود خداوند در هيچ زمان پيغمبرى را مگر آنکه در علمش گذشته بود که چون دين او را کامل گرداند حکم حرمت خمر را بيان فرمايد شراب هميشه حرام بوده نهايت آنکه چون خداوند برفق و مدارا با بندگانش رفتار ميفرمايد احکام را بتدريج بيان مى‌کند تا مردم بتوانند بآن عمل نمايند و موجب هلاکت آنها نشود و نيز از ائمه اطهار (ع) روايت شده است که اول آيه که در باب تحريم خمر نازل شد اين آيه بود و پس از نزول آن مردم حس نمودند که مسکر و قمار حرام است چون ميدانستند اثم گناه است و بايد از آن اجتناب نمود ولى باز جاى شبهه باقى بود چون اثبات منافعى هم براى اندوه شده بود پس خداوند آيه إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ را نازل فرمود که در آن امر باجتناب شده بود که دلالتش بر حرمت اقوى و اکد بود و پس از ايندو آيه شريفه إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ وَ يَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ را نازل فرمود که دلالتش براى آنکه مشتمل بر علت حکم است اوضح و اتم است و بعد از همه براى آنکه هيچ جاى شبهه در تحريم باقى نماند با آنکه اقامه دليل در آيات ثلث شده بود آيه چهارم را نازل فرمود که نص در حرمت باشد و آن قول خداوند قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ و الاثم
جلد 1 صفحه 276
است چون خداوند تصريح فرموده است در اين آيه که اثم حرام است هر جا باشد و اين براى آنستکه خداوند وقتى بخواهد حکمى را واجب فرمايد بتدريج حتم مى‌کند تا آنکه مردم خود را مهياى امتثال نمايند و انس باطاعت پيدا کنند و اين حسن تدبير نافع است براى مردم زيرا که نزديک‌تر است بتوفيق اطاعت و پيشرفت آنها در امتثال اوامر و نواهى الهى و از پيغمبر (ص) روايت شده است که فرمود قسم به خداوندى که مرا به نبوت مبعوث فرمود هر کس بنوشد يکشربت از شراب مسکر را چهل روز خداوند نماز او را قبول ننمايد و اگر سه شربت بنوشد يکصد و بيست شبانه روز نماز او قبول نميشود و واجب است بر خداوند که بچشاند باو خون و چرک اهل جهنم را که از شکم آنها بيرون ميآيد و جاى او در وادى باشد از دوزخ که وسعت آن از مشرق تا مغرب باشد و او در آتش موج زند و آتش او را بالا و پائين اندازد بحق آنخداونديکه مرا براستى بر خلق مبعوث فرموده شارب الخمر در قيامت سياه روى و کبود چشم باشد لبها از دهن افتاده و آب از دهنش روان باشد و خلق چون بهيئت او نگرند از او متنفر باشند و شراب خوار تشنه خواهد مرد و در قبر تشنه باشد و روز قيامت تشنه محشور شود هزار سال بانک زند وا عطشاه و بعد از آنمدت آبى دهند او را از دردى زيت جوشان که چون نزديک بلب رساند رويش بريان شود و دندانهاى او در دهنش افتد و چشمهايش بيرون آيد و چون باز خورد هر چه در شکمش باشد از احشا و امعا همه فرو ريزد و در صورتى که توبه نمايد نمازش قبول خواهد شد و از امير المؤمنين (ع) روايت شده است که فرمود اگر قطره از شراب در چاهى بريزند پس مناره بر آن بنا کنند من در آن مناره اذان نگويم و اگر آن قطره در دريائى افتد و خشک شود و گياه در آن برويد من دواب خود را در آن نچرانم و نيز از پيغمبر (ص) روايت شده است که کسيکه شراب بنوشد با آنکه بداند حرام است باو نبايد زن داد اگر خواستگارى نمايد و نبايد قبول شفاعت او را نمود اگر از کسى شفاعت کند و نبايد تصديق او را نمود اگر خبرى بدهد و نبايد از او عيادت نمود اگر مريض شود و نبايد تشييع جنازه او را کرد و امانتى بدست او سپرد خداوند لعنت فرموده است در اطراف خمر ده صنف را کسيکه نهال آنرا بکارد و کسيکه حفظ و تربيت کند آن را و کسيکه بفشرد آنرا و کسيکه بياشامد و کسيکه بياشاماند و کسيکه حمل کند آنرا و کسى که حمل شود
جلد 1 صفحه 277
آن براى او و فروشنده و مشترى و خورنده پول آنرا و شارب خمر مانند بت پرست است و در برهان چند روايت نقل نموده که دلالت دارد بر آنکه هر برد و باختى قمار است و اگر اخبارى که راجع بمعصيت نرد و شطرنج و کليه ميسر وارد شده است ذکر شود از مقصود خارج ميشويم در خانه اگر کس است يک حرف بس است گفته‌اند ابن جموح که در آيه شريفه يسئلونک ماذا ينفقون سؤال از جنس و مصرف انفاق نموده بود ثانيا سؤال از ميزان آن نمود و جواب آن در اين آيه داده شده است که ميزان فاضل مؤنه اهل و عيال است چون عفو نقيض جهد است يعنى در انفاق جهد و کوشش لازم نيست آنچه سهل و ميسور است بايد انفاق نمود و از پيغمبر (ص) مروى است منع اکيد فرمودند از آنکه شخص تمام مال خود را انفاق نمايد وسائل بکف شود و فرمودند صدقه تا وقتى روا است که بى‌نيازى براى شخص باقى بماند و در کافى و عياشى و مجمع از حضرت صادق (ع) نقل نموده که عفو حد وسط از انفاق است و نيز در مجمع از آنحضرت و قمى نقل نموده که نه امساک است و نه اسراف و در تبيان و مجمع از حضرت باقر (ع) نقل شده است که زيادى قوت سال است و نيز در مجمع از آنحضرت نقل شده که اين آيه منسوخ شده بآيه زکوة و بنظر حقير اختلافى ميان روايات نيست زيرا حد وسط انفاق همان فاضل مؤنه سال است که نه امساک از انفاق است و نه اسراف در آن و همان زائد بر حد غنى و بى‌نيازى است که در حديث نبوى (ص) اشاره شده بود و اينکه فرموده‌اند نسخ شده بآيه زکوة بملاحظه آنستکه اشيائيکه زکوة بآنها تعلق مى‌گيرد اگر بحد نصاب برسد بايد زکوة آنرا داد و زيادى از قوت سال در آن معتبر نيست و چنانچه خداوند اين احکام را بيان فرمود ساير احکام را هم بيان ميفرمايد باشد که شما تفکر کنيد در امور دنيا و آخرت و اصلح و انفع آنرا بيابيد و عمل نمائيد و از حد اعتدال تجاوز ننمائيد.